ISSN:3091-1796 DOI:https://doi.org/10.56519/0pvzdd89 Vol.4No.8PP.111-127 Febrero2026 LOMICROYLOMACRO,ELPAISAJEYSUCONTEXTO:TEORÍA,MÉTODOSYPOSIBILIDADESDEAPLICACIÓNDEREGISTROSMICROSCÓPICOSENESTUDIOSARQUEOLÓGICOSTHEMICROANDTHEMACRO,THELANDSCAPEANDITSCONTEXT:THEORY,METHODSANDPOSSIBILITIESOFAPPLICATIONOFMICROSCOPICRECORDSINARCHAEOLOGICALSTUDIESAlexAlvesDeBarros1,LeninGarcésViteri2,AnaGabrielaGarcésBerrones3{alex.alves@unach.edu.ec1,lgarces@unach.edu.ec2,anag.garces@unach.edu.ec3}Fechaderecepción:02/02/2026/Fechadeaceptación:12/02/2026/Fechadepublicación:13/02/2026RESUMEN:Lamicroarqueologíaemergeahoraalcentrodelescenarioenlaarqueologíacontemporáneaalposibilitarunaarticulacióninnovadoraentrelasescalasmicroscópicasymacroscópicasalestudiarsitios,paisajesycontextosarqueológicos.Estaaproximaciónamplíadeformasignificativaelentendimientodelregistroarqueológico.Elenfoqueincorporapruebasquesuelenpasardesapercibidasaojo,incluyendorastrosmoleculares,botánicosysedimentarios.Estosdatosresultanfundamentalesalahoradedesentrañarlascostumbresdiarias,losfenómenosambientales,ylasinteraccionessocioculturalesdelpasado.Encuantometodología,estemanuscritosedesarrollapormediodeunasistemáticarevisiónbibliográficaquepermitecomparardiferentescontextos,problemáticasyestudiosdecasolatinoamericanosyangloamericanos,profundizándoladiscusiónencuatroáreasclavedelamicroarqueología:losanálisismoleculares,losestudiosdeisótoposestables,lamicrobotánicaylamicromorfologíadelossuelos.ExaminandoelADNantiguo,secuestionancríticamentemodelossobreelpoblamientoinicialdeAmérica,valorandotantosupotencialinterpretativocomolaslimitacionesinherentesalosprocesostafonómicos,particularmenteenentornostropicales.Elanálisisisotópico,deporsi,habilitalareconstrucciónintrincadadepatronesdietéticos,lamovilidadatravésdeltiempo,yhastalaestacionalidad,aportandoresultadosconsiderablesenentornos 1FacultaddeCienciasdelaEducación,HumanasyTecnologías,UniversidadNacionaldeChimborazo–Ecuador,https://orcid.org/0000-0002-6042-2219;+5930968477423.2FacultaddeCienciasdelaEducación,HumanasyTecnologías,UniversidadNacionaldeChimborazo–Ecuador,https://orcid.org/0000-0003-0608-3276;+593992813105.3CoordinacióndeGestióndeRelacionesNacionaleseInternacionales,UniversidadNacionaldeChimborazo–Ecuador,https://orcid.org/0009-0000-0087-251X;+593992813105.
ISSN:3091-1796 costerosdelsurbrasileño,dondeseencuentranlossambaquis,porejemplo.Lamicroarqueobotánica,almismotiempo,facilitalareconstruccióndepaleoambientesylasdiversasprácticasinvolucradasenelmanejodevegetales,lamicromorfologíadelsuelopermitereconoceractividadeshumanas,loscomplicadosprocesosdeocupación,juntoatransformacionespostdeposicionalesmedianteelminuciosoanálisismicroscópicodelossedimentos.Endefinitiva,seestablecequelaintegracióndeestosdiversosmétodosmetodológicosimpulsanotablementelosestudiosarqueológicosregionales,sobretodoeninvestigacionesdecazadores-recolectores,tecnologíaslíticas,asícomo,paisajesculturales.Loanterior,consolidaalamicroarqueologíacomounenfoqueabsolutamenteesencialparalageneracióndeinterpretacionesmáscerteras,contextualizadas,yporsupuesto,multiescalaresdelpasado.Palabrasclave:Microarqueología,métodosarqueológicos,análisismicroscópico,paleoambientes,registroarqueológicoABSTRACT:Microarchaeologynowemergesatthecenterofthesceneincontemporaryarchaeologytoenableaninnovativearticulationbetweenmicroscopicandmacroscopicscalestostudysites,landscapesandarchaeologicalcontexts.Thisapproachsignificantlyexpandstheunderstandingofthearchaeologicalrecord.Theapproachincorporatesteststhatgounnoticedbytheeye,includingmolecular,botanicalandsedimentarytraces.Thesedataarefundamentalwhenitcomestounravelingdailycustoms,environmentalphenomena,andsocioculturalinteractionsofthepast.Intermsofmethodology,thismanuscriptisdevelopedthroughasystematicbibliographicreviewthatallowscomparingdifferentcontexts,issuesandLatinAmericanandAnglo-Americancasestudies,deepeningthediscussioninfourkeyareasofmicroarchaeology:molecularanalysis,stableisotopestudies,microbotanyandthemicromorphologyofseeds.ExaminingancientDNA,modelsoftheearlypopulationofAmericaarecriticallyquestioned,valuingboththeirinterpretativepotentialandthelimitationsinherenttotaphonomicprocesses,particularlyintropicalenvironments.Theisotopicanalysis,initself,enablestheintricatereconstructionofdietarypatterns,movementovertime,anduptoseasonality,providingconsiderableresultsincoastalareasoftheBraziliancountryside,wheresambaquisarefound,forexample.Themicroarqueobotánica,atthesametime,facilitatesthereconstructionofpaleoenvironmentsandthediversepracticesinvolvedinthemanagementofvegetation,themicromorphologyofsoilallowstherecognitionofhumanactivities,thecomplicatedprocessesofoccupation,togetherwithpostdepositionaltransformationsthroughthedetailedmicroscopicanalysisofsediments.Ultimately,itisestablishedthattheintegrationofthesediversemethodologicalmethodsnotablydrivesregionalarchaeologicalstudies,especiallyininvestigationsofhunter-gatherers,lithictechnologies,aswellasculturallandscapes.Thepreviousone,consolidatesmicroarchaeologyasanabsolutelyessentialapproachforthegenerationofmorecertain,contextualized,and,ofcourse,multiscalarinterpretationsofthepast.
ISSN:3091-1796 Keywords:Microarchaeology,archaeologicalmethods,microscopicanalysis,paleoenvironments,archaeologicalrecordINTRODUCCIÓNLaarqueologíacontemporáneaenhapasadoporprofundastransformacionesenelcampodelateoría,métodoysurespectivapráctica,cambiosestesqueacompañanlosdesarrollostecnológicos,visandocadavezmásaprovecharsedelainterdisciplinariedadintrínsecadeladisciplinaydelasinergiaentreescuelas,premisasyproblemasdeinvestigaciónqueversansobreregistroarqueológico.Enestecontexto,laaplicacióndelosmétodosmicroscópicoscadavezmáshacepartedelasinterpretacionesyenriquecenelanálisistantocualitativo,tantocuantitativo,logranconectardiferentesescalasdeanálisisconelobjetivodepromoverinferenciassobrelasdinámicassocioculturas,ambientalesysimbólicasdelpasado.Lascríticasalpositivismorígidodelaarqueologíaprocesual,juntoconlallegadadeenfoquesPosprocesuales,hanllevadoaunarevisiónprofundadecómosegeneraelconocimientoarqueológico(1).Estemovimiento,queyahabíasidoanticipadoporlaideadela"pérdidadelainocencia"deClarke(2),subrayólanecesidaddeunaarqueologíamásreflexivaycontextual,dispuestaaintegrardiversaslíneasdeevidencia.Lamicroarqueologíaesclaveenestedebate,enlamedidaenquepostulaqueparaelregistroarqueológicoelanálisisminuciosodelosrestosmicroscópicosnoesunsubcampo,untécnicoounauxiliar.Lainterdisciplinariedadsehavueltounsellocaracterísticodelaprácticaarqueológica,desdegrandesproyectosinternacionalescomoeldeÇatalhöyük,dondeacargodeHodder(3).Incluso,hastainvestigacionesmásregionalesyamenorescalaquesonllevadasacaboenSudamérica.Enelcontextobrasileño,variosproyectosarqueológicoshanpuestodemanifiestolaimportanciadecombinarmétodostradicionalesdecampoconanálisisdelaboratoriodealtaresolución,comolosquesehanrealizadoenelsuresteycentro-oestedelpaís(4;5;6),asícomoenáreasamazónicas(7;8;9).Estosestudiosevidencianque,paraentenderlasocupacioneshumanas,lossistemastecnológicosysurelaciónconelpaisaje,esnecesarioadoptarenfoquesquepuedanabordardiversasescalastemporales,espacialesymateriales.Esenestecontextoquelaarqueologíamaterialistatradicionalencuentralaperdidadelainocencia(2),ylasbásicasclasificaciones,seriacionesytipologíasencuentraneluniversointerpretativoenloscamposfuncionales,simbólicosysocioculturalesdarelaciónentrelossereshumanosylaculturamaterial.Aúnconloavanzadodenuestrastécnicas,aplicarmétodosmicroarqueológicosdeformaconstantesiguesiendodifícil,especialmentebajoclimascálidos.Bajoesascondiciones,eldeterioronaturalafectamucholosrestosorgánicos,vegetalesydepósitosterrestres.Se
ISSN:3091-1796 sabequefactorescomotierraagria,airecargadodevaporyvidamicrobianaactivadificultanguardarmuestrasútilesparaanálisisfinos,comolosmolecularesoisotópicos.Detodasmaneras,nuevasinvestigacionesevidencianque,unavezcomprendidosapropiadamentesusámbitos,lainformaciónmicroscópicarevelaindiciosimportantesacercadeladietaancestral,lasmigracioneshumanas,losentornospasados,laadministracióndelterritorio,yeldesarrollodediversossitiosarqueológicos.Bajoesteenfoque,cuatrodireccionesprincipalessedestacanhoy:elestudiodemoléculas,lamedicióndeisótopos,laexploracióndediminutaspartículasvegetales,ylaminuciosaobservacióndelosestratosdelsuelo.Enlaarqueologíacontemporánea,dependiendodelascaracterísticasdelcontextoysucapacidaddepreservarlosremanecientesmateriales,enespeciallosanálisismolecularesquepermitecaracterizarelADNantiguo,posibilitandoextrapolarlabásicaarqueologíamaterialistashaciacamposdelasrelacioneshumanas,resultandoeninferenciassobreancestralidad,poblamientosydislocamientosentrediferentesregiones,enespecialestadiscusiónsehacenpresenteenladinámicadelaArqueologíaamericana,temahastahoydiscutidoyproblematizadosporlasdiferentesfrentesdeinvestigacionesencentrosdeinvestigacióndelcontinente.Encomplemento,losdatosasociadosalosisotopospermitencorroborardatossobrepaleoalimentación,movimientosmigratoriosysazonalidad,enespecialcuandollevamosenconsideraciónambientescosterosydelassociedadesnómadascazadorasrecolectorasysucomplejocontextoarqueológico.EnBrasil,unáreadeestudiorelevanteeslamicroarqueobotánica;medianteelanálisisderesiduosmicroscópicos-semillas,carbón,polen,fítoles-queayudanadescifrarambientespasadosypatronesdeutilizacióndevegetales.Otrovaliosorecurso,emergiendoconprecisióndesdelamicromorfologíadelsuelo,empleaestatécnicaparadescifrar,atravésdemuestrasmínimas,lapresenciadefuego,actividadhumana,entierros,olastransformacionessubsiguientesenunsitioarqueológico.además,esteplanteamiento,separándosedeenfoquesamplios,noscentraencómolamicroarqueología,efectivamente,incrementasignificativamenteelalcanceylasolidezdelasconclusionesobtenidasenarqueología.Lointeresantevienecuandosemiracómounenivelesdistintosdeanálisisconloquedejaelpasadobajotierra.Seabrencaminosalmostrarmétodospequeñosperoprofundosusadoshoyenhallazgosantiguos.Uniendoejemploslejanos,desdeAméricaLatinahastaregionesanglófonas,emergenfortalezasjuntoconzonasdébiles.Sorprendevercómoestosenfoquespodríantejerseentresíentrabajoslocales.Detrásdecadacapahayhistoriassociales,cambiosdelentornooavancestécnicosyaolvidados.Alabordarestostemas,esteartículobuscaenriquecereldebatemetodológicoyepistemológicoenelcampodelaarqueología,destacandolamicroarqueologíacomounáreaestratégicapara
ISSN:3091-1796 construirinterpretacionesmássólidas,contextualizadasymultiescalaresdelregistroarqueológico.MATERIALESYMÉTODOSElenfoquequeestamosutilizandoenesteestudiocombinadiferentescamposymiralascosastantoaescalaspequeñascomograndes,conelobjetivodemezclarlosdetallesapequeñaescalaconlaimagenmásgrandeparaentendermejorlossitiosantiguos.Eltrabajoseapoyaenlapremisadequelosprocesossocioculturalesyambientalesdelpasadosemanifiestandemaneradiferencialenelregistroarqueológico,requiriendoherramientasanalíticascapacesdeoperarendistintasescalasdeobservaciónyresolución.Demanerageneral,esteproyectointerdisciplinariodeinvestigaciónsebasaenunarevisióncríticadeliteraturaespecializadacombinadaconunasistematizacióncomparativadeestudiosdecasoprovenientesdecontextosarqueológicoslatinoamericanosyangloamericanos,queseconsideraunaestrategiaeficazparaevaluarelpotencialdelosmétodosmicroarqueológicosencondicionesdiferentesdetipotafonómico,ecológicoycultural,enespecialenloqueseencuentrasituadosenambientestropicalesysubtropicales(dedifícilpreservacióndelosmicrovestigios),permitiendoconectarproblemáticasencomúnalasdiferentesáreasculturalesdeAmérica,comoeselcasodelosconcheros(Sambaquis)brasileñosydelosmásantiguosremanecienteshumanosenelcontextodeloscenotes,comoeselcasodelhallazgodeNaiaenQuintanaRoo,México,contextoestesqueclásicamentetienensuinterpretaciónlimitadaalquelomacropuedepresentaryapartirdelamicroarqueologíasetransformanenhistoriasparticularesdelaAméricaindígena.Elanálisismetodológicoseagrupaencuatroejesdeformaprincipaldelamicroarqueologíamoderna:análisismoleculares,estudiosdeisótoposestables,microarqueobotánicaymicromorfologíadesuelos.Cadaunodeestosejesabordalosmétodosdeobtenciónyanálisisdedatos,perodesdeelpuntodevistaintegradordedialogaresosprotocolostécnicosdeobtenciónyanálisisdedatosconproblemáticasarqueológicasdemayorescala.Lainvestigaciónconisótoposestablesseconsideraunatécnicacrucialparaaveriguarquécomíanlaspersonas,dóndesemovíanyenquéépocasvivían.LosanálisismolecularessonconsideradosprincipalmenteapartirdelestudiodeADNantiguo,haciendoénfasisensusaplicacionesparalareconstruccióndeprocesosdeocupación,dispersióneinclusoafinidadbiológicadepoblacioneshumanas.Enelplanometodológico,sediscutencriteriosdeseleccióndemuestras,condicionesdepreservación,asícomolímitesderivadosdeprocesostafonómicos,enespecialencontextosdesuelosácidos.
ISSN:3091-1796 Noeselhechodesoloanalizardatosmoleculares,sinodecruzarestasinformacionesconindiciosdelentornoarqueológico,evitandoconclusionespococientíficasofueradelcontexto.Losisótoposestablesresultancrucialesalintentarcomprenderladietaancestral,lasmigraciones,ylascronologíasdeasentamientos.Técnicasespecializadassonaplicadas,detectandoseñalesquímicassutiles,digamosdecarbono,juntocontrazosdenitrógenouoxígeno,todoapartirderestosóseos,yaseanhumanos,deanimales,inclusoenresiduospreservadosdentrodeantiguasvasijas.Interpretaresosdatosaisladamente,seríaengañoso;resultanmuchomássignificativossiseintegrancondatosdelpaleoentorno,delcontextoarqueológico,ydelainteracciónpostmortemdelosrestosconelsubsuelo.Vestigiosvegetales,aunquemínimos,tambiénaportanvalor;sushuellasimperceptibles,comoelpolenantiguo,omicrocristalesdentrodesemillas,ofrecenunatisbodelpaisajevegetalpretérito.Losprotocolosdemuestreo,preparaciónyanálisis,enconjunciónconcoleccionesdereferenciayrepresentacionesgráficassonmuyfundamentales.Graciasaesto,sepuedeayudaraimaginarcómoeranlosentornosantiguos,quécomíanlaspersonas,cómomanejabanlasplantasycómoorganizabansusespaciosporefectodesusactividades.Encuartolugar,entralamicromorfologíadetierras,centradaenrevisarláminasfinasconseguidasmedianteextraccionesordenadasdurantetrabajosalairelibre.Mirarlossedimentosconlupadapistassobrecómoseformaronlosestratoshalladosensitiosantiguos,separandolohechoporhumanosdefenómenoscomoriadas,cubrimientosdebarrooquemasaccidentales.Cadaobservaciónhechaalmicroscopiovaunidaainformacióndecapas,formasdelterrenoyhallazgosmaterialesqueprofundizanelsentidodecadacontextoencontrado.Lametodologíaexpuestasebasaenlaarticulacióndeunconjuntodelíneasdeevidenciasenlaquesepriorizalacontextualizacióndelosdatosylalecturaintegradadelosprocesossocialesyambientales,locualpermitiráampliarlaresoluciónanalíticadelaarqueologíaycontribuiraelucidarreconstruccionesmásprecisasycomplejasdelasdinámicashumanasenelpasado.RESULTADOSParaladiscusiónpropuesta,seránpresentadosydiscutidos4(cuatro)importantescontextosdelamicroymacroarqueología,delascualestenemoslosanálisismoleculares,losisotoposestables,lamicroarqueobotánicaylamicromorfologíadesuelos,susrespectivoscontextosdeaplicaciónysuproblemáticateoríaymetodológicaadaptadasalcontextodelaarqueologíadelcontinenteamericanoysualteridad.AnálisisMoleculares
ISSN:3091-1796 Comoprimercasopráctico,presentaremosperspectivassobreelanálisismolecularenarqueología.Enlosanálisismicroscópicos,elmétodoanalíticoqueabarcalosobjetosmáspequeñosdelainvestigaciónmicroarqueológicaes,sinduda,elanálisismolecular,quetrabajaconunidadesdemedidaquevandesdemilímetros(mm),micrómetros(µm),nanómetros(nm)hastaagströms(À).Enelcampodelaarqueología,suáreaprincipaleselestudiodelADNantiguo.ElestudiodelADNantiguoestápresenteenlainvestigaciónqueinvolucrancontextosantiguosconpresenciaderestosfósiles;enelcasodelaarqueología,encontextosconrestosbiológicoshumanos,loqueimplicalarevisiónydiscusióndelaocupación,eldesplazamiento,latecnologíaylaantigüedadhumana.Enloscontextosantiguosdelcontinenteamericano,lasdiscusionesycríticassonconstantes,conungirorecurrentedesdelosparadigmasClovisyPre-Clovis,perspectivaadoptadaporlosprincipalescentrosdeestudioestadounidenses(10;11;12;13)comolosprimerosgruposqueingresaralcontinenteatravésdelestrechodeBering,yluegodispersarsesiguiendounejenorte-sur,haciaparadigmasvinculadosaotrossitiosantiguosdispersosporelcontinenteyposiblesotrasrutasdeocupaciónyperíodosdistintos,especialmenteaquellosubicadosenSudamérica.FueradelejeClovisyPre-Clovis,loshallazgosenQuintanaRoo,México,enladécadade2010,obliganarevisarviejosparadigmas,alevidenciarrestosóseosenunaformacióngeológicallamadadolinaocenote,esdecir,depresionescausadaspordiversoseventosgeomorfológicosubicadasenzonaskársticas.Enestecaso,laregiónmexicanaformaextensossistemassubterráneosinterconectadosquealmacenanlasreservasacuíferasdetodalazona,lacualpresentadeficienciasenreservassuperficiales.Enestesentido,Naiafueidentificadamedianteprospecciónsubmarinaysepresentacomounhomínidofemenino,datadoentre13,000y12,000añosantesdelpresente.Susrestospresentaronunacalidadycantidaddematerialadecuadasparaanálisismoleculares,especialmentemitocondriales,querevelaronunorigenmuysimilaralencontradoenloscontextosamericanosdeculturaspreclovis,depueblosoriginariosdeAsia,yunaantigüedadquecoincidetemporalmenteconperíodosinterglaciares(14;15).Debidoalaacidezdelossuelospresentesenloscontextostropicales(16;17;18),pocosrestosbiológicoshumanos,yaseanrestosdetejidosblandosoduros,oinclusocoprolitos(conlaposibilidaddeextraerdatosdeADNsegúnsuconservación),resistenlameteorizaciónnaturalyantropogénica.Enelcontextobrasileño,existenpocoscontextosenlosquelosprocesostafonómicospermitanlaadecuadapreservaciónderestosbiológicosparalaextraccióndeADNantiguo,destacandolosestudiosrealizadosporelLaboratoriodeEstudiosEvolutivosHumanosdelInstitutodeBiocienciasdelaUniversidaddeSãoPaulo,bajolacoordinación
ISSN:3091-1796 delprofesorDr.WalterNeves,quienrealizaunaextensainvestigacióninterdisciplinariaencontextosarqueológicosdeLagoaSanta,MG(19;20).ComoNeves(2016)justifica,losestudiosenestaáreasonescasosenBrasildebidoaladificultaddepreservaciónyextraccióndelosrestos,asícomodesuanálisis,yaquenocontamosconlaboratoriosespecializadoseneltema,ydependemosprincipalmentedelacolaboraciónconinstitucionesinternacionalescomoelInstitutoMaxPlanckenAlemaniaylaUniversidaddeCopenhagueenDinamarca,referenteseninvestigación.AnálisisdeIsótoposEstablesElanálisisdeisótoposestablessecaracterizaporlaidentificaciónquímicadeelementosypuedeaplicarseendiversoscampos,comolaecología,laagronomía,lageologíaylaarqueología.Enarqueología,esposibleestablecerlaestacionalidad,lamovilidadyladietaenrelaciónconlosrestoshumanosymateriales.Enestudiosrealizadosencontextosbrasileños,destacanlasinvestigacionesrealizadasenSambaquis,cuyoobjetivoesidentificarladinámicasocioculturalentrelosgruposdecazadores-recolectores,caracterizandoelusodelafaunamalacológicacomodieta,laestacionalidaddeladisponibilidaddeesterecursoy,finalmente,lacadenaoperativaenrelaciónconlaobtención,gestión,usoydisposiciónfinaldeesterecurso(21).Losanálisispuedenrealizarseapartirdelaextraccióndecolágenoderestosóseoshumanos(22)paradeterminarladietaylosdesplazamientosenbuscadealimento,asícomoparadeterminarelusodeplantasporpartedelaspoblacionescerámicasmediantelaextracciónderesiduoscarbonizadosconservadosenelfondodelasvasijas(23).Losisótoposestablespermitenverificarlapresenciadeelementosquímicosendiversostiposdematerialesysustratos.Facilitaneldiagnósticodesuorigen,nutriciónymovimientodesdelaperspectivadeunanálisissistemáticodelascaracterísticasbiológicasytafonómicasdelosentornosycontextosespecíficosanalizados.BotánicamicroarqueológicaLabotánicamicroarqueológicaesquizáselcampoconmayornúmerodeestudiosenBrasilyotroscontextodelaAméricadelSur,dividiéndoseendosáreasprincipales:unacentradaenmacrorrestosyotraenmicrorrestos.Estosestudiosbuscanlaidentificación,cuantificaciónydinámicadelosalimentos,loquepuedeproporcionarunareconstrucciónpaleoambiental,verificandoposibleinformacióndelpaisaje,ademásdeinformaciónsocioculturalsobreladieta,laorganizaciónydestruccióndelosalimentos,ylaconfiguraciónespacialdeestasdinámicas.Enelcontextoarqueológico,lapreservacióndeestosrestosocurresoloencasosdecondicionestafonómicasespecíficas,comolapresenciadeturberas,suelosconaltadensidaddecalcio,entreotrasposibilidadesquímicasyfísicasquecondicionanlapreservacióndelsuelo(24;25).
ISSN:3091-1796 Paraelanálisisamicroescalaenarqueobotánica,nuestrosprincipalesmaterialesanalíticosincluyenanálisispalinológicos,quebuscanidentificarycaracterizartaxonesdepolen;análisisdefitolitos,caracterizadoscomopartículasvegetalescompuestasdesíliceproducidaapartirdedesechosmetabólicosqueseacumulanendiversaspartesdesuestructura;yanálisisdediatomeas,similaresalospólenesestudiadosenpalinología,quedifierenúnicamenteensuorigendelasalgasenambientesacuáticos.Losmacrorrestossecaracterizanporlapresenciaderestosdefrutos,semillas,anillosdecrecimientoymadera,que,medianteanálisismicroscópico,puedenproporcionardatossobreladieta,elmovimiento,lagestión,ladomesticaciónylasubsistenciadelosgruposhumanosasícomocronología.Desdeunaperspectivacontextual,permitereconstruirlavidacotidianayladinámicasocioculturaldegruposapócrifos,cuyapreservaciónfueposiblegraciasalameteorizaciónnaturalyantropogénica(26.).Larecoleccióndematerialesparaanálisisamicroymacroescalaimplicaprocesosdelaboratorioestrictamentereguladosyestándaresgenerales(27;28),asícomoespecíficos,comoennuestrocasodelaarqueología(29;30).Deigualmanera,sehancreadovariasguíasdereferenciaqueservirándebaseparacompararlosmaterialesrecopilados(31),asícomoguíasespecíficasparabiomasbrasileños,comoelCerrado,laprimeragranguíasistemáticasobrepalinologíadesarrolladapor(32),ylaAmazonia,coneltrabajodeColinvaux,DeOliveirayMorenoPatiño(33).Eltrabajoarqueológicointerdisciplinarioqueutilizadatosarqueobotánicosofrecelaposibilidaddeintegrardatosquevandesdedatosdelpaisaje(macro),comolacaracterizaciónpaleoambientaldeuncontextooregión,hastalaidentificacióndesemillasogranosquesirvieroncomoalimento(micro),loquepuedereconstruirladietayporendelaorganizaciónyrelacionessocioculturalesdegruposopoblacionesalolargodeltiempo,dentrodeunpaisaje(espacio)característicoespecífico,quepuedeserelegidodebidoadeficienciasalimentariasofenómenosculturales(34;35;36;37;38).MicromorfologíadelSueloEnelcampodelaarqueología,losanálisismicroscópicosqueutilizanmuestrasdesuelocomoprincipalmaterialdeestudiogeneralmenteseenmarcaneneláreadelageoarqueología.Enarqueología,lamicromorfologíadelsuelosecaracterizaporelanálisiscentradoenlasolucióndeproblemaspreestablecidosrelacionadosconelsueloysuocupación,asícomosuposteriorabandono,etc.Enestesentido,esposiblecaracterizarlascapasdeocupaciónylasrespectivasactividadessocialesqueinterfirieronenellas,identificandoaccionesexógenasalasactividadeshumanas,comoenterramientos,inundaciones,incendiosyotrasquealteranlacomposiciónnaturaldelascapasyquesevuelventafonómicamentereconociblesa
ISSN:3091-1796 travésdecambiosvisiblessoloalmicroscopio,actividadesrelacionadasconladomesticacióndeplantas,entreotras(39;40;41;42).Lamicromorfologíadelsuelotambiénestápresenteenestudiosquecaracterizanpaleoambientesyestudioscronológicos,conlaidentificacióneinterpretacióndelosregistrosquemodelansuelosysedimentosenrelaciónconelcontextodelosdiferentesprocesosinvolucradosenladinámicadelsueloanivelantropogénicoynatural(43).Losanálisisseconfiguranapartirdelarecolecciónsistemáticademuestrasdecampo,conelobjetivodeunamejoridentificaciónycaracterizacióndeloscontextosaanalizar,ysuposteriortratamientoyanálisisdelaboratorio,queconsisteenlapreparacióndeláminasdelgadas.Suanálisismicroscópicobuscalainterpretaciónenelámbitodelosanálisisquímicos,físicosymineralógicos.EnelsurdeBrasil,serealizananálisismicromorfológicosparacaracterizarladinámicasocioculturalenrelaciónconlos"Sambaquis"(montículosdeconchas),verificandoyvalidandosuformaciónnaturaloantrópica,suusohumanocomoespaciosocialparalasrelacionesculturalesysufunciónenrelaciónconelpaisaje.Otroejemploeslacaracterizacióndeestructurasdecombustiónrealizadaencontextoscontrovertidos,comolossitiosubicadosenSerradaCapivaraenPiauíyenLagoaSanta,MinasGerais,queinvolucrancontextosimportantesencuantoalaocupación,desplazamientoeinteracciónconlosprimerosgruposhumanosqueinteractuaronenelcontinenteamericano,visandolaidentificaciónyverificacióndeloscontextosdecombustióncomodeorigenantrópicoonatural,asícomolosmovimientosenloscontextosmarcadosporposiblescontinuidadesycambiosestructuralesyorganizacionalesregistradosenloscontextosarqueológicos.DISCUSIÓNLasteorías,métodosyherramientaspresentadasofrecennumerososfundamentosparalacaracterizacióndecontextosarqueológicos,validandoorefutandopremisashipotéticasprevias,loquepermiteunmayorrefinamientodelasreconstruccionessocioculturalesyambientalesparaelanálisisdelaculturamaterialysusrespectivoslugaresdeactividadeinteracción.Enelcontextodelaarqueologíaamericana,creemosquemuchasdelastécnicasymétodospresentadospodríanaplicarseencualquierinvestigaciónarqueológicarealizadaporprofesionalesconladebidaformación,enespecialenloscontextosquetengamaterialidadquepermitarealizarestostiposdeanálisis,sepresentandocomounimportantecomplementoalosestudiosdetecnología,delacadenaoperativayelsistematecnológicoempleadoporlosgruposdecazadores-recolectoresoaquellosasociadosaloscontextosocupadosporgruposagricultoresceramistas.
ISSN:3091-1796 Enelcasodelosmaterialeslíticos,seríasusceptibledeanálisismicroscópicosconénfasisenlatraceología(44),yademásdepresentarlascaracterísticastecnológicasyutilitariasdelosmateriales,podríaencasosexcepcionales,presentarevidenciabotánicarelacionadaconsuusocotidiano.Paralaculturamaterialcerámica,podríarevelarlosdatostecnológicosyculturalesrelacionaosalosprocesosdeproducciónalfarera,llevandoenconsideraciónquelaseleccionesencuantomateriasprimasymanufacturassonresultandodeunatradicióncultural(6).Estetipodeinterpretaciónesestratégicaparaunaarqueologíaqueultrapasalasbásicasinterpretacionesdelaculturamaterial,transformandoobjetosenagentesactivosdelasactividadesyrelacioneshumanas.Llevandoenconsideraciónsutecnicidadylacapacidaddegenerardatostantocuantitativosycualitativos,lamicroarqueologíajuntoalaculturamaterialpermiteelevarlosbásicosdiscursoshacialainferenciacientíficayobjetiva.Cuandohablamosdemicroarqueobotánica,llamalaatencióncómoelestudiodelpolenayudaaimaginarpaisajesantiguos.Aunquedependedeltipodesitio,loqueseencuentrabajotierramuchasvecescuentadetallessobreelclimacuandovivíanesaspersonas.Lointeresanteaparecealnotarcambiosentrecapas:algunosvacíosnosonaccidentes,sinopistasguardadasporsiglos.Desdeahísurgeunaformadistintadeentenderculturaspasadas,nosoloporsusobjetos,sinoporelentornoquelesrodeaba.Desafortunadamente,llevandoenconsideraciónloscontextosconsuelosneotropicalestancomunesaloshacimientosarqueológicosenelcontinenteamericano,dondesehacedifícil,sino,imposiblelapreservacióndematerialesorgánicosoecofatos,seguramenteocurriránloscontextosenquesedescartacualquieranálisisdirigidoalaidentificacióneinterpretacióndedichosmateriales.Finalmente,lageomorfologíaestápresenteenlacaracterizacióndesitiosaniveldesupaisajearqueológico(Debarros,45localesysuusoenlamanufacturahumana,seacomoobjetostalladosomismoscomoloselementosutilizadoscomodesengrasantesparalaspastascerámicas.Enelenfoquedelestudio,hablamosdecómoelegirmuestras,mantenerlasseguras,yestablecerlímitesbasadosencómosedescomponenconeltiempo,EstemétodoprefieremirarloshallazgosmolecularesenconversaciónconotraspistasarqueológicasparamantenersealejadodeconclusionesunilateralesoindependientesLainvestigaciónconisótoposestablesseconsideraunatécnicacrucialparaaveriguarquécomíanlaspersonas,dóndesemovíanyenquéépocasvivían.Destacandolosprotocolosestandarizadosparaelmuestreo,tratamientoyanálisis,alolargodelusodecoleccionesdereferenciayelmétododeatlasTihsnosayudaaarmarambientesantiguos,cómolagenteutilizabaalimentos,administrabarecursosvegetalesyorganizabaespaciosbasadosensusactividades
ISSN:3091-1796 Lamicromorfologíadelsueloeselcuartométododelquehablamos,ysetratadeestudiarestascapasdelgadasqueobtenemosdelarecoleccióncuidadosademuestrasdelcampoEnsucontextodeaplicación,grandepartedelosestudiosarqueológicossonrealizadosbajoladinámicadelasuniversidadesodelaarqueologíadecontracto,haciéndosenecesariolabúsquedadeespacioendondelosequiposyconsecutivamenteprofesionalesexperimentadospuedanofrecerlosserviciosolacolaboracióninvestigativa.Cabedestacarlaimportanciadeltrabajointerdisciplinario,tanvaloradoporlaarqueologíaProcesualyPosprocesual.Losestudiosdecasopresentadosenesteartículopodríanirmásalládelainterpretacióndecontextospreviamentepresentesenelregistroarqueológicoyseguramenteignoradosdebidoalafaltadeprecisiónoinclusodeconocimientodedichosmétodosyherramientas.CONCLUSIONESEnprimerlugar,estetrabajoponedemanifiestoelpapeldelamicroarqueologíacomounodeloscamposestratégicosdesdeelquelaarqueologíacontemporáneapuedeoperarenlaintegraciónefectivaentreescalasmicroymacroenlainterpretacióndelregistroarqueológico.Laintroduccióncontinuaderegistrosmicroscópicosmoleculares,isotópicos,botánicosysedimentariosabredeformasignificativalasposibilidadesanalíticasdeladisciplina,yofrecereconstruccionesmásfidelignasenelcampodelasdinámicassocioculturales,tecnológicasyambientalesdelpasado.Desdeestaperspectiva,lamicroarqueologíanohadeconsiderarsecomounconjuntodetécnicasauxiliares,sinocomounaestrategiametódicayepistemológicaquedeformadirectaaportaalprocesodeconstruccióndelconocimientoarqueológico.Ensegundolugar,lasdistintasaproximacionesdecaráctermicroarqueológicoevidenciantantoelaltopotencialinterpretativodelosmismoscomosuslimitacionesencontextosneotropicales,caracterizadosporprocesostafonómicosintensos,enlosquelascondicionesambientalesadversas,laacidezdelsustrato,elevadahumedad,limitanlapreservaciónderestosorgánicosyporestemotivolaaplicabilidaddeciertosanálisis.Sinembargo,loscasosqueseestudiandancuentaque,cuandoestosanálisissoncontextualizadoseintegradosalosotrostiposdeevidenciasarqueológicas,soncapacesdesortearparcialmentelaslimitacionesygenerarinformaciónclavesobredieta,movilidad,paleoambientes,prácticasdemanejoderecursosylosprocesosdeformacióndelossitiosarqueológicos.Finalmente,podemosconcluirqueelfortalecimientodelamicroarqueologíaestádirectamenterelacionadoconlaconsolidacióndeenfoquesinterdisciplinariosyconlanecesariainterrelaciónentrelainvestigaciónacadémica,lainfraestructuralaboratoriaylaformaciónespecializadadelaspersonasquesededicanalestudiodeproblemáticasdetipoarqueológico.Laaplicaciónconjuntadelosanálisismicroscópicosaplicadosalos
ISSN:3091-1796 estudiosregionales-vinculadatantoalaarqueologíaacadémicacomoalaarqueologíadecontrato-potenciaunalecturamásmatizadadelossistemastecnológicosydelascadenasoperativas,todoelloeninterrelaciónconlassociedadeshumanasylospaisajes.Dentrodeestemarcolamicroarqueologíaseperfilacomounaherramientaquedeberáserclaveenlaconstruccióndeinterpretacionesmultiescalares,contextualizadasycríticasqueseancapacesdedarrespuestaalasexigenciasteórico-metodológicasquelaarqueologíadelsigloXXIseplantea.REFERENCIASBIBLIOGRÁFICAS1.Trigger,B.,G.Históriadopensamentoarqueológico.TrindadeSerra.SãoPaulo:OdysseusEditora.2004.2.Clarke,D.Archaeology:thelossofinnocence.Antiquity.1973;XLVII:6-18.Disponibleemdoi:10.1017/S0003598X0003461X.1973.3.Hodder,I.Theleopard’stale:RevealingthemysteriesofÇatalhöyük.NewYork:Thames&Hudson.2016. 4.Pallestrini,L.InterpretaçãodasestruturasarqueológicasemsítiosdoestadodeSão Paulo.TesedeLivre-Docência,FundodePesquisasdoMuseuPaulista,Universidade deSãoPaulo,SãoPaulo,ColeçãoMuseuPaulista,SériedeArqueologia.1975.5.Morais,J.,L.PerspectivasgeoambientaisdaArqueologiadoParanapanemaPaulista.Erechim,RS:Habilis.2011. 6.Alves,M.,A.Assentamentoseculturamaterialindígenaanterioresaocontatono sertãodafarinhapodre,MG,eMonteAlto,SP.TesedeLivre-docência,Museude ArqueologiaeEtnologia,UniversidadedeSãoPaulo,SãoPaulo.2009.Disponibleen https://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/livredocencia/71/tde-19072023- 100305/pt-br.php 7.Heckenberger,M.,J.ArchaeologyandculturalmemoryinAmazonia,inArqueologiaAmazônicavol.2.EditadoporE.Pereira&V.Guapindaia,Belém:MPEG/IPHAN/SECULT.2010:519-544.
ISSN:3091-1796 8. Neves,E.,G .WarfareinprecolonialAmazonia:whenCarneiromeetsClastres,inWarfareinculturalcontext:Practicetheoryandthearchaeologyofwar.EditadoporA.Nielsen&W.Walker.Tucson:UniversityofArizonaPress.2005.9. Neves,E.,G .Archaeologicalculturesandpastidentitiesinthepre-colonialCentralAmazon,inEthnicityinAncientAmazonia.OrganizadoporA.Hornborg,A.&J.D.Hill,pp.31-56.Boulder:UniversityPressofColorado.2011. 10.EricsonJ.,E.Peoplingofnewworld.LosAltos:California.1982.11.Laughlin,W.,A&Harper,A.B.Thefirstamericans:Origins,affinitiesandadaptations.NewYork.1979.12.Macneish,R.S."Earlymaninthenewworld.AmericanScientist,vol.63,nº3,NewHaven,1976.p.316-327.Disponibleen https://doi.org/10.11606/D.71.2015.tde- 08062015-110548 .1976. 13.MacNeish,R.(1973).EarlyManinAmerica.SanFrancisco,1973. 14.Chatters,J.C.etal.(2014).LatePleistoceneHumanSkeletonandmtDNALink PaleoamericansandModernNativeAmericans.PeriódicoScience344,750:doi: 10.1126/science.1252619.2014. 15.Tiesler,V.NewFindingsandPreliminaryResultsofaSubmergedPleistocene SkeletonfromtheUnderwaterSiteofHoyoNegro,Tulum,QuintanaRoo,Mexico. PeriódicoMéxicon,ZeitschriftfürMesoamerikaforschungJournalofMesoamerican Studies,Vol.XXXVIII,n.1,Fevereiro,Holandap.2016:5-6. 16.Pallestrini,L.&Morais,JoséL.Arqueologiapré-históricabrasileira.Universidadede SãoPaulo,MuseuPaulista–Fundodepesquisas.SãoPaulo.1980. 17.Pallestrini,L.&Morais,JoséL.Arqueologiapré-históricabrasileira.Universidadede SãoPaulo,MuseuPaulista–Fundodepesquisas.SãoPaulo.1982. 18.Pallestrini,L.,&Perasso,J.,A.Arqueologia:métodoytécnicasemsuperfícies amplias.BibliotecaParaguayadeAntropologia.(1984).(5)Asunción,19. Neves,W,&Pilo, L.,B.OpovodeLuzia:embuscadosprimeirosamericanos.EditoraGlobo.RiodeJaneiro,2008.
ISSN:3091-1796 20. Da-Gloria,P.;Neves,W.,A.;Hubbe,M.LagoaSanta:históriadaspesquisasarqueológicasepaleontológicas.AnnaBlumeeditora.SãoPaulo.2016.21.DeMasi,M.,A.,N.(2009).AplicaçõesdeisótoposestáveisdeO,CeNemestudosdesazonalidade,mobilidadeedietadepopulaçõespré-históricasnosuldoBrasil.RevistadeArqueologia.2009.22(2):55-76.Disponibleen https://www.revista.sabnet.org/ojs/index.php/sab/article/view/274 22.DeMasi,M.,A.,N.PrehistoricHunter-gatherersMobilityintheSouthernBrazilianCoast.SantaCatarinaIsland.Tesededoutorado.SanFrancisco,DepartamentodeAntropologia,StanfordUniversity.(1999).23.DeMasi,M.,A.,N.Análisedeisotoposestáveisde13/12Ce15/14NemresíduosdeincrustaçõescarbonizadasdefundoderecipientescerâmicosdasterrasaltasdosuldoBrasil.ComunicaçãoapresentadanaIVReuniãodoNucleoRegionalSuldaSociedadedeArqueologiaBrasiliera(SAB/SUL),RioGrande.2006.Disponibleen https://www.anchietano.unisinos.br/sabsul/V%20- %20SABSul/simposio/planalto/2.pdf 24.Magalhães,W.(2012).EstudoArqueométricodoSítioArqueológicodeÁguaLimpa,MunicípiodeMonteAlto/SP:UmOlharPedológicoSobreoSoloHerdado.MonografiadeespecializaçãoemArqueologia.UNISA,SãoPaulo.25.Magalhães,W.EstudoarqueométricodossítiosarqueológicosInhazinhaeRodriguesFurtado,MunicípiodePerdizes/MG:daargilaàcerâmica...possíveisconexõesentreosvasilhamescerâmicoseasfontesargilosas[dissertação].SãoPaulo:UniversidadedeSãoPaulo,MuseudeArqueologiaeEtnologia;2015.Disponibleendoi:10.11606/D.71.2015.tde-08062015-110548.26.Menezes,A.,V.A.(2006).Estudodosmacro-restosvegetaisdosítioarqueológicoFurnadoEstrago,BrejodaMadredeDeus,Pernambuco,Brasil.DissertaçãodeMestrado,UFPE,CentrodeFilosofiaeCiênciasHumanas.27.Ybert,J.etal.Sugestõesparapadronizaçãodametodologiaempregadaemestudospalinológicosdoquaternário.RevistaIG,SãoPaulo.1992.13(2),47-49.Disponibleendoi: https://doi.org/10.5935/0100-929X.19920009
ISSN:3091-1796 28.Zapata,M.,B.R.&Anton,M.G.Lapalinologiaysuaplucaciónalestúdiodelareconstruccióndelavegetaciónduranteelcuartenario(1):consideracionesgenerales.Henares,revistadeGeologia.1987.p.77-84.Disponibleen http://hdl.handle.net/10017/9596 29.Havly,R.,H.Pollenproduction,transportandpreservation:PotentialsandlimitationsinarchaeologicalPalynology.JornalEthnobiol.(1981).1(1):39-54.Disponibleen https://ethnobiology.org/sites/default/files/pdfs/JoE/1- 1/Hevly1981.pdf 30.Lima-Ribeiro,M.,&Barbieri,M.Análisepalinológica:Fundamentoseperspectivasnapesquisaarqueológica.Habitus,Goiânica.(2005).3(2):261-290.Disponibleen http://repositorio.bc.ufg.br/handle/ri/12064 31.Bath,O.,M.Glossáriopalinológico.Partecomplementarao“Catálogosistemático dospólensdeplantasarbóreasdoBrasilMeridional”.InstitutoOswaldoCruz,Riode Janeiro,Guanabara.1964. 32.Salgado-Labouriau,M.,L.ContribuiçãoàpalinologiadosCerrados.Tesede doutorado.USP,InstitutodeBiociências,DepartamentodeBotânica.Editadopela AcademiaBrasileiradeCiências.RiodeJaneiro.1973. 33.Colinvaux,P.;DeOliveira,P.,E.;MorenoPatiño,J.,H.AmazonPollenManualand Atlas,Amsterdam:HarwoodAcademicPuclishers.EditoraCRCPRESS.EUA.1999.34.Kipnis,R.,&Scheel-Ybert,R.Arqueologiaepaleoambientes.In:QuaternáriodoBrasil.Org.Souza,C.;Suguio,k.;Oliveira,A.,S;Oliveira,P.,E.EditoraHolos.2005.35.Mateus,J.,E.Arqueologiadapaisagemepaleoecologia.Al-MadanIIªsérie,nº5“especialciência”.1996.36.Murrieta,R.,S.(Dialéticadosabor:alimentação,ecologiaevidacotidianaemcomunidadesribeirinhasdaIlhadeItuqui,BaixoAmazonas,Pará.RevistadeAntropologiav.44,n.2,SãoPaulo,USP.2001.Disponibleen https://doi.org/10.1590/S0034-77012001000200002
ISSN:3091-1796 37.Sheets,P.Etal.AncientmaniocagricultureSouthoftheCerenVillage,ElSalvador. LatinAmericanAntiquity.2012.Vol.23(3).Disponibleendoi:10.7183/1045- 6635.23.3.259 38.RubinDeRubin,J.,C.,etal.Arqueologiaepaleoambienteemáreasdecerrado. EditoraHabitus,Goiânia.2011.9(1):49-59.39.Villagrán,X.,J.(2008).AnálisedearquefáceisnacamadapretadoSambaquiJabuticadeiraII.DissertaçãodeMestrado.MuseudeArqueologiaeEtnologiadaUSP.2008.Disponibleendoi:10.11606/D.71.2008.tde-14042008-10143440.Menezes,P.,M.,L.AnálisesdefácieseproveniênciasedimentaremSambaquisdolitoralCentro-SuldeSantaCatarina.DissertaçãodeMestrado.InstitutodeGeociênciasUSP.2009.Disponibleem https://doi.org/10.11606/D.44.2009.tde- 19082009-10254 41.RubinDeRubin,J.,C.&DaSilva,Theodoro,R.Geoarqueologia.Goiânia:Editorada PUCGoiás,2013.42.Klokler,D.;Villagrán,X.,S.;Giannini,P.,C.;Peixoto,S.;DeBlasis,P.(2010).Juntosnacosta:zooarqueologiaegeoarqueologiadesambaquisdolitoralsulcatarinense.Rev.Mus.Arqueol.Etnol.20:53-75.Disponibleem https://revistas.usp.br/revmae/article/view/89910 43.Villagrán,X.,J. Micromorfologiadedepósitosarqueológicos.RevistaDoMuseuDe ArqueologiaeEtnologia.Suplemento,supl. 2009. 8:197-205.doi https://doi.org/10.11606/issn.2594-5939.revmaesupl.2009.113522 44.Alonso,M.EstudotraceológicodeinstrumentoslíticosdoBrasilCentral.DissertaçãodeMestrado.UFMG,FaculdadedeFilosofiaeCiênciasHumanas,Pós-GraduaçãoemAntropologia.2008.45.DeBarros.A.A.S.AsPaisagensnahistóriadopensamentoarqueológico.Ch[Internet].2022Aug.4[cited2026Feb.12];(18):213-28.Availablefrom: https://chakinan.unach.edu.ec/index.php/chakinan/article/view/798