ISSN:3091-1796 DOI:https://doi.org/10.56519/8rgjya87 Vol.4No.8PP.42-58 Febrero2026 PARASITOSISINTESTINALESENCANINOSDEREFUGIOS:EVIDENCIAEPIDEMIOLÓGICAYPERSPECTIVASDECONTROLSANITARIOINTESTINALPARASITESINSHELTERCANINES:EPIDEMIOLOGICALEVIDENCEANDHEALTHCONTROLPERSPECTIVESJohnH.Velásquez1,JavierEnriqueCamachoCastillo2,VerónicaElizabethLlamucaPineda3,CarolinaNataliaCruzChavarrea4,MelanieLissethCepedaMorales5{j.velasquez@sangabrielriobamba.edu.ec1,jecctms@hotmail.com2,verisofva@gmail.com3,caro2232_@hotmail.com4,melanicepeda27@gmail.com5}Fechaderecepción:27/01/2026/Fechadeaceptación:12/02/2026/Fechadepublicación:13/02/2026RESUMEN:Lasparasitosisintestinalesencaninosderefugiorepresentanunproblemaderelevanciabiológica,socialysanitariadebidoalascondicionesdehacinamiento,deficienciaeninfraestructurayausenciadeprogramassistemáticosdecontrolveterinario;estasinfecciones,causadasprincipalmenteporhelmintosyprotozoarioscomoAncylostomaspp,Toxocaracanis,TrichurisvulpisyGiardiaspp.,comprometennosoloelbienestarylasaluddelosanimales,sinoquetambiénconstituyenunriesgozoonóticoqueimpactaenlasaludpública.Elsiguienteartículosepropusorevisarlaevidenciacientíficaexistentesobrelaprevalenciadeparásitosintestinalesenlosperrosderefugio,determinarfactoresderiesgoasociadosconello,asícomoanalizarlasimplicacionesepidemiológicasysocialesdeesteproblema.Sellevóacabounestudiodocumentalsiguiendoundiseñodescriptivoyanalíticoderevisiónbibliográfica,sistematizandoartículosdelaproduccióncientíficapublicadosenbasesdedatosinternacionalesentrelosaños2021y2025.Losresultadosmuestranprevalenciasqueoscilanentreel25%yel80%,concifrasmáselevadasenAméricaLatina,AsiayÁfrica,encontrasteconNorteaméricayEuropa,dondelosvaloressonmenoresgraciasaprotocolosdediagnósticoycontrolmásrobusto.EntrelosparásitosquesereportaronconmayorfrecuenciadestacanAncylostomaspp.yToxocaracanis,ademásdelapresenciadeGiardiaspp.,relevanteporsupotencialdetransmisióninterespecífica.Los 1InstitutoSuperiorTecnológicoSanGabriel,CoordinadordecarreradeTecnologíaSuperiorenCuidadoCanino,https://orcid.org/0000-0002-4880-2841,0987676359.2InstitutoSuperiorTecnológicoSanGabriel,https://orcid.org/0009-0008-3981-2694,0986233501.3ClínicaVeterinariaDogtorVet,AuxiliardeClínicaVeterinaria,https://orcid.org/0009-0001-8496-0281,09679136024GADMCPENIPE,AsistenteAdministrativo2/Productivo,https://orcid.org/0009-0004-0987-967X, 09948829765AutorIndependiente,https://orcid.org/0009-0001-2572-1686,0985794928
ISSN:3091-1796 principalesfactoresasociadosalapersistenciadelasinfeccionesfueronlaedad,elestadonutricional,lascondicionesambientalesylafaltadeaccesoaatenciónveterinaria.SeconcluyequelacarenciadeinformaciónsistemáticaenpaísesandinoscomoEcuadorlimitaeldiseñodepolíticaspúblicaseficaces.Porello,serecomiendafomentarinvestigacioneslongitudinalesymulticéntricasqueaportendatossólidossobreprevalencia,factoresderiesgoyefectividaddeintervenciones,integrandoelenfoque“OneHealth”ygarantizandoelbienestaranimalenrefugios.Palabrasclave:Parasitosisintestinal,refugioscaninos,zoonosis,saludpública,bienestaranimal,epidemiologíaABSTRACT:Intestinalparasitosisinshelterdogsrepresentsasignificantbiological,social,andpublichealthproblemduetoovercrowding,inadequateinfrastructure,andtheabsenceofsystematicveterinarycontrolprograms.Theseinfections,primarilycausedbyhelminthsandprotozoasuchasAncylostomaspp.,Toxocaracanis,Trichurisvulpis,andGiardiaspp.,compromisenotonlytheanimals'well-beingandhealthbutalsoconstituteazoonoticriskthatimpactspublichealth.Thisarticleaimedtoreviewtheavailablescientificevidenceontheprevalenceofintestinalparasitesinshelterdogs,identifyassociatedriskfactors,andanalyzetheepidemiologicalandsocialimplicationsoftheproblem.Adocumentarystudywasconductedusingadescriptiveandanalyticalliteraturereviewdesign,systematizingarticlespublishedininternationaldatabasesbetween2021and2025.Theresultsshowprevalenceratesrangingfrom25%to80%,withhigherfiguresinLatinAmerica,Asia,andAfrica,incontrasttoNorthAmericaandEurope,whereratesarelowerduetomorerobustdiagnosticandcontrolprotocols.AmongthemostfrequentlyreportedparasiteswereAncylostomaspp.andToxocaracanis,inadditiontothepresenceofGiardiaspp.,whichisrelevantduetoitspotentialforinterspecifictransmission.Themainfactorsassociatedwiththepersistenceofinfectionswereage,nutritionalstatus,environmentalconditions,andlackofaccesstoveterinarycare.ItisconcludedthatthelackofsystematicinformationinAndeancountrieslikeEcuadorlimitsthedesignofeffectivepublicpolicies.Therefore,itisrecommendedtopromotelongitudinalandmulticenterresearchthatprovidessoliddataonprevalence,riskfactorsandeffectivenessofinterventions,integratingtheOneHealthapproachandensuringanimalwelfareinshelters.Keywords:Intestinalparasitosis,dogshelters,zoonosis,publichealth,animalwelfare,epidemiologyINTRODUCCIÓNLasparasitosisgastrointestinalesenloscaninossonunodelosproblemasmáscomunesparalosveterinarios,peroalavezsonunproblemapotencialmenteendémicoparalasaludpública;estosagentessonprincipalmentehelmintosyprotozoariosdedistribuciónmundial,loscualesafectanalosperrosenlamayoríadeloscontextos,perotienenuna
ISSN:3091-1796 mayorprevalenciaensituacionesderiesgocomolasqueocurrenenrefugiosyalberguestemporales.Lacondicióndeestasinstituciones(conhacinamiento,recursoseconómicoslimitadosydéficitdelainfraestructurasanitaria)permitelapersistenciaydiseminacióndeparásitosgastrointestinalesdeimportanciaveterinariayzoonótica(1)(2).Así,losperrosenrefugiosnosolamentevencomprometidosubienestarfísicoyfisiológico,sinoqueademássonunpotencialmediodetransmisióndepatógenosalapoblaciónhumanaquecohabitaconellosoqueentraencontactoconambientesinfectados(3).Laliteraturacientíficahaproporcionadounagrancantidaddeinformaciónqueponedemanifiestoquelosparásitosintestinalessonunadelasinfeccionesmásfrecuentesenlosperros.Distintosestudiosrealizadosendiferenteslatitudeshanreportadoprevalenciasqueoscilanentreun30%yun80%enlaspoblacionescaninasderefugioscaninos,siendolosagentesdeinfecciónmáscomúnmenteidentificadosAncylostomaspp.,Toxocaracanis,TrichurisvulpisyGiardiaspp.(1)(4)(5).Estascifrassonmuydistintasalasobservadasenperroquevivenencasaoenperrosquerecibenatenciónveterinariaperiódica,encuyocasolaprevalenciaesmuchomenordebidoalaaplicacióndeprogramasdedesparasitaciónsistemáticamejorandoelestadodelosanimalesylascondicionesdehigieneynutrición(2).Lasituaciónesmuchomáscríticaenlospaíseslatinoamericanosdondelascondicioneseconómicasylabajacoberturadesistemasdesaludanimalsonfactoresquefavorecenlatransmisióndeestaparasitosisysucontrol.EnBrasil,porejemplo,sehandocumentadoprevalenciassuperioresaun60%enrefugiosurbanos,mientrasque,enelcasodeColombia,losdatosaparecenentornoaun54%.UnainvestigaciónefectuadaenMéxicosobreperroscallejerosindicaunapositividaddel37%;enEcuador,entanto,sehanhechopúblicosdatosquesuperanel70%enpoblacionesderefugiosurbanos(5)(6)(7).Estoshallazgosnosoloponenenevidencialamagnituddelproblema,sinoqueademássugierenunaestrecharelaciónentreelcontextosocioambientalyladinámicadetransmisióndelosparásitosintestinales.Enregionesconaltadensidadpoblacional,deficienciaenlarecoleccióndedesechos,ausenciadeplanessistemáticosdecontrolveterinarioyexposiciónafuentesdeaguacontaminadas,lapropagacióndeestosagentesesprácticamenteinevitable(3)(4).Elimpactodelasparasitosisintestinalesencaninostrasciendelaesferaveterinaria,Ancylostomaspp.escapazdeproducirlarvamigranscutáneaenhumanos,mientrasqueToxocaracanispuedeocasionarlarvamigransvisceralyocular,conconsecuenciasquevandesdesíntomasgastrointestinaleshastacomplicacionesneurológicasyvisuales.Giardiaspp.,porsuparte,representaunagenterelevantedediarreaencomunidadesconlimitadascondicionesdesaneamientobásico(3)(8).Enestesentido,lasparasitosiscaninasenrefugiosdebenserabordadasbajolaperspectivadeUnaSolaSalud(OneHealth),considerandolainterdependenciaentrelasaludanimal,lasaludhumanayelambiente(2)(8).Ademásdesuimportanciazoonótica,estasinfeccionescomprometenseriamenteelbienestaranimal.Losperrosafectadospuedenpresentardiarreacrónica,vómito,pérdida
ISSN:3091-1796 depeso,retrasoenelcrecimiento,anemiaeinmunosupresión,loqueasuvezincrementalasusceptibilidadaotrasenfermedades(2)(5).Desdeunaperspectivaética,resultaimperativogarantizarelderechoalbienestardelosanimalesderefugio,enmarcadoenlascincolibertadesdelbienestaranimal,entrelascualesseincluyenestarlibresdedolor,lesionesyenfermedades.Larevisióndelaliteraturarefleja,sinembargo,queaúnpersistenvacíosenelconocimientoepidemiológicodelasparasitosisintestinalesenperrosderefugios,especialmenteenpaísesandinoscomoEcuador,dondelosestudiossonescasosyfragmentados(6)(7).Estaausenciadeinformaciónsistemáticanosololimitaeldiseñodeprogramasdecontroladaptadosalarealidadlocal,sinoque,además,dificultalaincorporacióndelenfoqueUnaSolaSalud,elcualrequiereevidenciasobrecómoseintegralasaludanimal,lahumanayelambiente,paradeesamaneraestablecerpolíticaspúblicassostenibles.Enestesentido,lageneraciónysistematizacióndeinformaciónepidemiológicaenelcontextoecuatorianoresultaprioritariaparaorientarintervencionessanitariasquereduzcanelriesgozoonóticoyfortalezcanlagestiónsanitariadelosrefugios.Enestecontexto,surgelanecesidaddecompilar,analizarydiscutirdemaneracríticalaevidenciadisponibleconelfindeidentificarlospatronesepidemiológicosmásrelevantesylosfactoresderiesgoasociadosalapresenciadeparásitosintestinalesencaninosderefugio.Entreestosfactoresdestacanlaedad,lacondicióncorporal,elaccesoaaguapotable,eltipodealimentaciónylascondicionesdehacinamiento,variablesquedeformadirectainfluyenenlacargaparasitariayenlatransmisióncomunitaria(1)(3)(4).Esteartículotienecomofinalidadsintetizarlainformacióndisponiblesobrelaprevalenciadeparásitosintestinalesenperrosyperrasderefugios;analizaryextraerapartirdelaliteraturalosfactoresderiesgoimplicadosenunamayorcargadeparásitosenrefugiosdeperrosy,entercerlugar,abordarlasestrategiasdecontrolquetienenmayorinterésyaplicacionesensaludpúblicaybienestaranimal,queincluyanlasmedidasenrefugiosparaquesirvandeinformaciónoinsumosalahoradeenriquecerlosprogramasdemanejosanitarioyrefugiosdelaregión.Portanto,losobjetivosespecíficosqueguiaránlarevisiónsonenprimerlugar,sintetizarlainformaciónsobrelaprevalenciadeparásitosintestinalesencaninosderefugiosaescalaglobalyregional;ensegundolugar,identificaryanalizarlosfactoresderiesgoquepuedenestarimplicadosenunamayorcargaparasitariaenrefugiosy,entercerlugar,abordarlasestrategiasquesehanaplicado,asícomosusvisionesteniendoencuentalasaludpúblicayelbienestaranimal.
ISSN:3091-1796 MATERIALESYMÉTODOSElpresentetrabajoesunestudiodeltipodocumentalyquetienesubaseenundiseñodescriptivoyanalíticodeltiporevisiónbibliográfica.Sedesarrollóenelplanoexplicativo,entantoquenoselimitóarecopilardatospublicados,sinoquesepretendíahacerrelacionesentrelaprevalenciadeparásitosintestinalesenloscaninosenrefugios,riesgodeparasitaciónasociadoysusimplicacionesensaludpúblicaybienestaranimal.Seincluyeronensucontenidotrabajosqueofrecieraninformacióndetipointernacionalparatenerunavisiónampliaycomparativadelproblema.Elprocesomedianteelqueseseleccionólamuestrafinalsellevóacabomedianteunprocesosistemáticodecribadodepublicacionesobtenidasenlasbasesdedatosinternacionales,estableciendoelcriterioporpriorizaraquellosartículospublicadosapartirdelaño2021,detalmaneraquedesdeunaperspectivatemporalseponedemanifiestolaevidenciamásreciente.Elcontextodebúsquedaquedadefinidoporlanecesidaddeanalizarlasituaciónepidemiológicadelasparasitosisintestinalesencaninosenentornosderefugiodondelasituaciónsocioeconómica,densidadpoblacional,infraestructurasanitariarepresentanfactoresqueinfluyen.Sepriorizólainclusióndeestudiosconmuestrasrepresentativas,metodologíasdiagnósticasclarasyanálisisdefactoresderiesgos,siguiendoloslineamientosdeladeclaraciónPRISMApararevisionesdelaliteratura,loquepermitióorganizarelprocesoenfasesdeidentificación,cribado,elegibilidadeinclusióndelosestudios(9).Elprocedimientoderecoleccióndeinformaciónsellevóacaboentrelosmesesdejunioyagostode2025.Laestrategiadebúsquedaincluyópalabrasclaveeninglésyespañol,talescomo“dogshelters”,“canineintestinalparasites”,“zoonotichelminths”,“protozoaindogs”,“parasitosisintestinalenperros”,“refugioscaninos”y“zoonosis”.Seaplicaronoperadoresbooleanos(AND,OR,NOT)yfiltrosespecíficosporrangotemporal(2021-2025).Idioma(inglésyespañol),ytipodedocumento(artículosoriginales,revisionessistemáticas,estudiosdeprevalenciayreportesepidemiológicos).LasprincipalesbasesdedatosconsultadasfueronPubMed,Scopus,WebofScience,SciELO,RedalycyGoogleScholar.Loscriteriosdeinclusióncontemplaron:artículospublicadosenrevistasarbitradaseindexadas,estudiosquereportaranprevalencia,factoresderiesgooimplicacioneszoonóticasdeparásitosintestinalesenperros,trabajosqueincluyeranpoblacionesderefugio,callejerasoencondicionesdevulnerabilidad,ypublicacionesapartirdelaño2021.Comocriteriosdeexclusiónseconsideraronaquellosartículosparalosquenosedispusodetextocompleto,publicacionesconmetodologíasambiguasoconsesgosmanifiestosenelmuestreo,informesclínicossindatosepidemiológicosyliteraturagrisnorevisadaporpares.
ISSN:3091-1796 Eltratamientodelainformaciónsellevóacaboatravésdeunanálisistemáticoycomparativo.Encadapublicaciónserecogieronlossiguientesdatos:autor,año,paísoregión,tamañodelamuestra,tipodepoblacióncanina,métododiagnóstico,prevalenciaglobalyporparásito,factoresderiesgoanalizadosyconclusionesprincipales.Luego,losartículosseclasificaronenbasealaregiónyelagenteparasitariomásfrecuente.Estaorganizaciónpermitiólaidentificacióndepatronescompartidos,divergenciasterritorialesyvacíosenlossaberes.Paraminimizarlossesgosyaumentarlafiabilidaddelasíntesis,sevalorólacalidadmetodológicadelosestudiosatendiendosielestudiohabíadefinidoclaramentelapoblacióndeestudio,sieltamañopoblacionalhabíasidorepresentativo,sihabíadescritoelprocedimientodemuestreo,silastécnicasdiagnósticasutilizadaseranválidasysihabíaconsistenciaentrelosobjetivos,losresultadosylasconclusiones.Seexaminótambiénsilosautoresmanifestaronsobresusinvestigacioneseventualeslimitacionesofuentesdeerror.Losartículosseevaluaronenbaseaestoscriteriosdeformacualitativaconsiderandosurigormetodológicoysedioprioridadenladiscusiónaaquellosquemostrabanunamayorrobustezeneldiseñoyenlapresentacióndelosresultados.severificóquelaspublicacionesseleccionadashubieranempleadotécnicasdiagnósticasreconocidas,comoflotacióncentrífuga,sedimentación,inmunoensayosdeantígenosopruebasmoleculares(PCR).Enaquelloscasosenquelosestudiosseapoyaronenmetodologíasyavalidadasporlaliteratura,secitaronlasfuentesoriginalesconelfindereconocerlosprocedimientosestandarizados.ElmanejodelasreferenciasserealizósiguiendolasnormasdecitaciónVancouver.CadafuentefuecontrastadaconsuDOIoenlaceenrepositoriosacadémicos,loqueaseguralatrazabilidadytransparenciadelarevisión.RESULTADOSYDISCUSIÓNLarevisiónsistemáticadelaliteraturapermitióidentificar35artículospublicadosentre2021y2025queabordaronlaprevalenciadeparásitosintestinalesenperrosderefugiosycontextosanálogosendistintasregionesdelmundo.Losresultadosmostraronquelasparasitosisintestinalescontinuaronsiendounproblemarecurrenteenestaspoblacionescaninas,conprevalenciasglobalesqueoscilaronentreel25%yel80%,dependiendodelaregión,eltamañomuestral,lascondicionesdelrefugioylasmetodologíasdiagnósticasempleadas(5,7,9-12).Laevidenciaseorganizóentablascomparativasporcontinentes,loquepermitióvisualizarpatronesepidemiológicos,especiesparasitariaspredominantesydiferenciasenlasmedidasdecontrolaplicadas(10)(11).Posteriormente,losresultadosfueronanalizadosalaluzdelosfactoresderiesgos,lastécnicasdiagnósticasylasimplicacioneszoonóticas.PrevalenciaenAméricaLatina
ISSN:3091-1796 LaliteraturamostróqueAméricaLatinacontinúasiendounadelasregionesconmayoresprevalenciasdeparásitosintestinalesenperrosderefugios.Lascifrasseexplicaronporlaslimitacioneseninfraestructura,elhacinamientoylaescasacoberturadeprogramasdesaludanimal.Tabla1.PrevalenciadeparásitosgastrointestinalesenperrosdeAméricaLatina(2021-2025). País N(muestra) Parásitosprincipales Prevalencia(%) Fuente Brasil(urbano) 315 Ancylostomaspp.Giardiaspp. 62,1 (12) Colombia(Cali) 187 Toxocaracanis,Trichurisvulpis 54,0 (13) México(Hidalgo) 250 Ancylostomacaninum,Giardiaspp. 37,2 (7) Ecuador 142 Toxocaraspp.,Trichurisspp. 71,4 (6) Perú(Lima) 98 Toxocaracanis,Giardiaspp. 58,7 (14) Argentina(BuenosAires) 126 Toxocaracanis,Cystoisosporaspp. 46,2 (15) Fuente:Elaboraciónpropiabasadaenlosdatosdelestudio,2025.LaevaluacióndelacondicióndelosestudiosporAméricaLatinarevelaunestadoepidemiológicoconaltastasasdeinfecciónyamplioespectrodeespeciesparasitarias,loqueindicaqueexistecirculaciónactiva,mantenidayposiblementeconferidadelosparásitosenlascondicionesderefugio,cuyarelaciónparecetomadadelascaracterísticasestructuralescomunesenlaregión,lasmásimportantesonlasdeficienciasenlainfraestructurasanitaria,laaltarotacióndelosanimales,ylasdificultadesporelmantenimientodedesparasitacionesprogramadasyelestadosanitariodelosmismos.ConrespectoaladistribuciónbiológicaloshelmintosocupanunpuestodestacadoapartirdelaidentificaciónenlosestudiosdelosgénerosAncylostomayToxocara,cuyaspersistenciasiríanasociadasalaresistenciamedioambientaldisparadaporsusformasinfectivasyalascondicionesdemanejoquepromuevenlareinfección.Tambiénladetecciónenlosestudiosdeprotozoos,comoGiardiaspp.,refuerzaelimpactodeloscondicionanteshigiénico-sanitariosylascondicionesdelacalidaddelaguacomodeterminantesdelciclodetransmisióndelparásitoconsiderado.PrevalenciaenEuropaLosestudioseuropeosreportaronprevalenciasmásbajasencomparaciónconAméricaLatina,loqueserelacionóconlaaplicacióndeprotocolosdeingreso,desparasitaciónpreventivaydiagnósticosderutinaenrefugios.
ISSN:3091-1796 Tabla2.PrevalenciadeparásitosintestinalesenperrosderefugioenEuropa(2021-2025). País N(muestra) Parásitosprincipales Prevalencia(%) Fuente España(refugios) 204 Giardiaspp.,Ancylostomaspp. 28,5 (16) Italia(Roma) 112 Trichurisvulpis,Giardiaspp. 22,4 (17) Alemania(Berlín) 156 Giardiaspp. 19,7 (18) Fuente:Elaboraciónpropiabasadaenlosdatosdelestudio,2025.Losestudioseuropeosexponenunescenarioepidemiológicomásbiencontroladoyesohacepensarquelapuestaenprácticadeprotocolosdeingreso,dedesparasitaciónpreventivaydeseguimientodiagnósticoseríanlosresponsablesdeladisminucióndecargadelosparásitosenlosrefugios.Deformacoherente,losdatostambiénindicanquelosprotozoos,enespecialGiardiaspp.,presentanunafrecuenciarelativamentealta,sugiriendoque,aunenlugaresdondeseaplicanprogramassanitariosadecuados,losparásitosconciclosdetransmisióndirectosambientalmente,siguensiendounobstáculoalahoradepodercontrolarlasparasitosis.Ladiversidaddeparásitosenalgunosdelosestudios,ponedemanifiestoqueelorigendelosanimales,larotacióndelosanimalesylascondicionesdelosalojamientoscontribuyenalatransmisión.Enestalínea,diferentesautoresconcuerdanenquelallegadadetécnicasdiagnósticasconmayorsensibilidadcomoeselcasodelELISAoPCRhapermitidounamejordeteccióndeinfeccionessubclínicas,mejorandolatomadedecisionessanitariasylaelaboracióndemejorenfocadassobrelaluchadelosparásitos(16)(17).PrevalenciaenAsiaEnAsia,laprevalenciafueelevada,especialmenteenpaísescondensidadcaninaaltaylimitadoaccesoaserviciosveterinarios.Tabla3.PrevalenciadeparásitosintestinalesenperrosderefugioenAsia(2021-2025). País N(muestra) Parásitosprincipales Prevalencia(%) Fuente India(urbano) 365 Ancylostomaspp.Dipylidiumcaninum 75,8 (19) China 210 Toxocaracanis,Giardiaspp. 61,2 (20)
ISSN:3091-1796 Nepal 98 Ancylostomaspp.,Trichurisspp. 68,9 (21) Fuente:Elaboraciónpropiabasadaenlosdatosdelestudio,2025.ElanálisisdelosestudiosrealizadosenAsiarevelaunescenarioepidemiológicocuyaconsecuenciaesunaelevadaprevalenciadeinfeccionesdedeterminadosgruposdeparásitos,loqueindicaquehaycondicionespropiciasparaquehayaunatransmisiónsostenidaenlosrefugios.Estepatrónpareceestarrelacionadoconfactoresestructurales,entrelosquesepuedendestacarlaelevadadensidaddeanimales,lasbajascoberturasconlaasistenciaveterinariaylafaltadecontinuidadenlasperiodicidadesdelostratamientosdedesparasitaciónyvigilanciasanitaria.Porotrolado,desdeelpuntodevistabiológico,lacontinuapresenciadehelmintos(porejemplo,Ancylostoma,Toxocara,Trichuris)estárelacionadaconlaposibletransmisióndelosparásitosenelmedioy,portanto,susciclosdereinfecciónasociados,preferentementeencontextosdondeseacentúandéficitssanitarios.Ensegundolugar,lapresenciadeprotozoarioscomoGiardiaspp.refuerzaelpapelactivoquelosfactoreshigiénico-ambientalestienenenlosrefugiosy,especialmente,ensurelaciónconlacalidaddelaguaylalimpiezadelosespaciosresidenciales.Algunosautorescorroboranquelafaltadecampañasdecontroldeformasistemática,unascoberturasdeaccesoirregularesatratamientospreventivosylafaltadecorrectaintervencióndelmanejosanitarioderefugiossondeterminantesparanoerradicarlasinfeccionesyquesedélugaraundiseñodeestrategiasdecontrol,integradasparalosrefugiosyqueincorporenmedidasdelmanejodelapoblación.PrevalenciaenÁfricaLosestudiosrealizadosenÁfricahallanprevalenciasdeparasitosisintestinalesenperrosderefugioentrelasmásaltas,loqueponedemanifiestouncontextoepidemiológicoquerespondeaunacirculaciónmuyintensadelosagentesparasitarios.Estecomportamientopuedeexplicarsefundamentalmenteporfactoresestructuralesyambientales,talescomo:escasacoberturaveterinaria,dificultadesenlaaplicacióndeprogramasdedesparasitaciónsistematizados,yconducciónsanitariaquehabitualmenteesmuypobreencentrosderefugioyacogida.Porotrolado,laintensainteracciónqueseproduceentreperrosdelacalle,perrosalbergadosylacomunidadhumanaaumentalacontaminaciónambientalporformasinfectivasy,portanto,incrementaelpotencialdetransmisiónzoonótica.Estasituaciónnosolamentemantienelasinfeccionesenlapoblacióncanina,sinoquerepresentaunproblemadesaludpública,sobretodoenpoblacionesmuycomprometidasenloquehacealasnormasdesanidadbásica.Ademásdeello,lainformaciónquesepresentaenlatabla4essuficientementeilustrativaacercadelamagnituddelproblemay,además,corroboralaexigenciadeestrategiasdecontrolintegralesqueincluyanmanejosanitario,educacióndelacomunidadyvigilanciaepidemiológicaduranteeltiempo.
ISSN:3091-1796 Tabla4.PrevalenciadeparásitosintestinalesenperrosderefugiosenÁfrica(2021-2025). País N(muestra) Parásitosprincipales Prevalencia(%) Fuente Etiopía 190 Toxocaracanis,Giardiaspp. 68,2 (1) Nigeria 145 Ancylostomaspp.,Isosporaspp. 72,5 (22) Kenia 948 Strongyloidesstercoralis,Ancylostomabraziliense,A.caninum,Toxocaracanis 39,8 (23) Fuente:Elaboraciónpropiabasadaenlosdatosdelestudio,2025.PrevalenciaenNorteaméricaElconjuntodeestudiosrealizadosenNorteaméricanosmuestrauncuadroepidemiológicodondelasprevalenciasobservadassonsensiblementemenoresalasdeotrasregiones,locualapuntaalaposibilidaddequelossistemasdecontrolsanitarioestablecidosenrefugiosycentrosdeacogidaseaneficaces.Estatendenciapuedeestarrelacionadaconlaaplicacióndeprotocolosdeingresosistemático,programasdedesparasitaciónperiódica,seguimientoclínicoalargoplazoyusorutinariodeherramientasdediagnósticoconmayorsensibilidad.Losnivelessuperioresdenormativassanitariasydelasposibilidadesdemanejoybienestaranimalvandelamanoparareducirlacirculaciónyelmantenimientodelosparásitosintestinalesenestaspoblaciones.Deformacomplementaria,laeducacióndeladoptanteyelseguimientoveterinariodespuésdelaadopciónsonelementosquecontribuyenalimitarlareinfecciónyladistribuciónambientaldeformasinfectantes.LosdatoscontenidosenlaTabla5nospermitenobservarlatendenciageneraldelaregióny,sobretodo,ponerdemanifiestoquelaimplementacióndeestrategiasdecontrolsanitariopuedetenerunefectoimportanteenlareduccióndelacargaparasitariaenanimalesdeacogida.Tabla5.PrevalenciadeparásitosintestinalesenperrosderefugioenNorteamérica(2021-2025). País N(muestra) Parásitosprincipales Prevalencia(%) Fuente EstadosUnidos 210 Giardiaspp.,Ancylostomaspp. 24,3 (2)
ISSN:3091-1796 Canadá 165 Giardiaspp.,Cystoisosporaspp. 18,6 (24) Fuente:Elaboraciónpropiabasadaenlosdatosdelestudio,2025.Enestospaíses,losprogramasdediagnósticotempranoyelcontrolsanitariofrecuenteredujeronlascifrasamenosdel25%.Másalládelosdatosnuméricos,losestudiosrevisadosseñalaronquelaedaddelosanimalesfueunfactordeterminante:loscachorrospresentaroncargasparasitariasmásaltasyconmayordiversidaddeagentes,encomparaciónconlosadultos,datossimilaresencontradosenestudiosdeSanhuezaetal.yLopesetal.(3)(4).Estoseexplicóporlainmadurezinmunológicaylamayorsusceptibilidadalareinfección.Losdatosmostraronque,apesardelasdiferenciasmetodológicasyregionales,Ancylostomaspp.yToxocaracaniscontinuaronsiendoloshelmintosmásfrecuentesidentificados,mientrasqueGiardiaspp.seconsolidócomoelprotozoariodemayorrelevanciaclínicayzoonótica(1-4).Estepatrónfueconsistenteenlamayoríadeestudios,loqueconfirmaqueestosagentesconstituyenelnúcleoepidemiológicodelasparasitosisenperrosderefugio.Lacomparacióninterregionalsepusodemanifiestoenunpatrónepidemiológicoclaro:paísesconunbajoaportealaprovisióndecuidadoanimal,consistemasderefugioconpenuriasestructuralesyunaescasacoberturadelaatenciónveterinaria,teníanprevalenciasmáselevadasdeparasitosisintestinales,concordandoconalgunosestudios(2,5,7).Estepatrónsugierequelapersistenciadelasparasitosisintestinalesparecieraestarmásenfuncióndelascaracterísticassocialesyoperativasquedeterminanlacapacidaddeimplementarprogramasestablesdecontrolsanitario.Gruntmeir(25)ensuestudiodetallasquelascifrasmásaltassedieronenpaísesendesarrollodeAméricaLatina,ÁfricayAsia,mientrasqueenEuropaoccidentalyNorteaméricalasprevalenciasfueronmáspequeñas,loquepuedeexplicarsecomounaconsecuenciadelaaplicaciónsistemáticadeprotocolosdeingreso,diagnósticosjuntadosytratamientosantiparasitariosestandarizados.Losfactoresindividualesdelosdiferentesanimalestambiénintervinieron,ademásdelasdiferenciasgeográficas,enladinámicadelainfección,dadoqueelhechodequelosperrosdesnutridospresentaronunmayorriesgodeparasitosisdaimportanciaalaasociaciónexistenteentrelosestadosnutricionalesylarespuestainmunitariaantelasinvasionesparasitarias,datossimilaresencontradosenlosestudiosdeAmala(26)yMurnik(27).Elgradodelaedadfueplenamentedeterminante,yaqueloscachorrosmostraroncargasparasitariasydiversidaddelosagentesmayorqueladelosanimalesancianos,datossimilaresencontradosporalgunosautores(21)(28)(29).Estehechocorrespondealainmadurezdelsistemainmunitarioenlasetapasmástempranasdelavidayalamayorpredisposicióndelosanimalesenlamismaaprocesosdereinfección.
ISSN:3091-1796 Losfactoresambientalestambiéndeterminaronlapersistenciadelasinfecciones.SegúnloreportadoporSalntetal.(30)yPapinietal.(31),losrefugiosqueutilizabanaguaapartirdefuentesnotratadasodeaguaalmacenadadeformainadecuadamostraronasociacionesmáselevadasdeprotozoariosentéricoscomoGiardiaspp.yCystoisosporaspp.Porotrolado,Vafaeetal.(19)señalanquelascondicionesclimáticascálidasyhúmedasfavorecieron,porotrolado,lasupervivenciaymaduracióndelasformasinfectantesdeancilostomídeosytricúridosenelmedio,yasíayudaramantenerciclosdetransmisiónenlugaresconesascondiciones.Desdelaópticadelasaludpública,losdatosrevisadoscorroboranquelosperrosderefugioinfestadosporparasitosisintestinalesposeanunriesgopotencialparalascomunidadeshumanas.LapresenciadeToxocaraspp.enplayasturísticasdondeacudenperrosenEcuadorreportadaporCalvopinaetal.(6),permitecorroborarlacontaminaciónambientalconformasinfectivasenespaciosderecreo,ademásdeincrementarlaprobabilidaddeexposiciónhumana.UncasoparaleloeseldescritoporPaletal.(32)sobrelaidentificacióndecoinfeccionesdehelmintoszoonóticosenperroscomunitariosenIndiaquesugierenquelaspoblacionesdeperrospodríanactuarcomoreservoriosactivoscapacesdemantenerlatransmisiónenelambiente.Encuantoalasestrategiasdecontrol,laliteraturaconcuerda(33)(34)quelasintervencionesaisladas,talescomolasoladesparasitaciónalingreso,soninsuficientesparadetenersostenidamentelosciclosdeinfección.Campanaleetal.(12)corroboraronque,sibienladesparasitacióninicialdisminuyeacortoplazolaprevalencia,unporcentajeconsiderablededichosanimalesmantieneinfeccionesalegreso,loquetambiénpermitedemostrarlanecesidaddeunosesquemasterapéuticosrepetidoseneltiempoyunmonitoreocontinuo.Enlamismalínea,variosestudiosenAméricaLatinahanpropuestoprotocolosajustadosacontextosderecursoslimitados,combinandoelusodeantiparasitariosdeamplioespectroconlamejoraprogresivadelestadodesaludeinfraestructuradelosrefugios(16).Enentornosenlosqueexisteunaccesolimitadoalosserviciosveterinariosformales,laprácticadelaetnoveterinariasehautilizadoalolargodelahistoriacomounaestrategiaempíricademanejosanitario.Lautilizacióntradicionaldeplantasmedicinalesyconocimientoslocales,especialmenteenpoblacionesruralesyperiurbanasenAméricaLatina,ÁfricayAsia,muestraquehansidonecesariasalternativasaccesiblesparaelmanejodelasdistintasdolenciasqueafectanalosanimalesdomésticos(32)(35).Sinembargo,desdeunaperspectivacientíficaestasprácticasdebenvalorarsecomounaestrategiacomplementariaynocomounaprácticasustitutivadelamedicinaveterinariabasadaenevidencias.Algunosestudioshandadocuentadelasprácticasdeusodeextractosvegetalesquepudieranposeerposiblesefectosantiparasitarios,antihelmínticosoantiprotozoariosyquepodríacontribuiralareduccióndelacargaparasitariasiemprequeformanpartede
ISSN:3091-1796 prácticasdemanejosanitario,higieneyeducacióndelacomunidad(36)(37).Sinembargo,laevidenciaquesustentaestasprácticassiguesiendoescasayheterogénea,sobretodoenloqueconciernealaestandarizacióndelasespeciesvegetales,adosificaciónylasvíasdeadministración,asícomolaevaluacióndelosefectosadversosparasuincorporaciónformaldentrodeprácticasdemanejosanitarioestandarizadas(35)(38).Enestocontexto,laetnoveterinariarepresentaunalíneaemergentedeinvestigaciónaplicadaquepodríaaportaralternativasdebajocostoyculturalmenteaceptablesparaelcontroldeparasitosisintestinalesenrefugioscaninos,siemprequesusprácticasseansometidasaprocesosdevalidacióncientíficarigurosa.Laintegracióndeesteconocimientotradicionalconlaepidemiologíaveterinariamodernapermitiríadesarrollarestrategiassanitariasmáscontextualizadas,alineadasconelenfoquedeUnaSolaSalud(OneHealth),yorientadasamejorardemanerasostenibleelbienestaranimalylaproteccióndelasaludpúblicaenentornosconrecursoslimitados(32).CONCLUSIONESElpresenteestudioderevisiónepidemiológicasobrezoonosisoportunistasnosllevaaconcluir,enprimerlugar,quelasparasitosisintestinalesenperrosderefugioconstituyenunproblemabiológicoysocialdegranimpacto,debidoalascondicionesenquesealberganestosanimales.Losdatosrecopiladosdemuestranunamarcadapreponderanciadehelmintosyprotozoariosencontextosdehacinamiento,deficienteinfraestructurasanitariayescasosprogramasdecontrolveterinarios.Estasituaciónnosoloafectaelbienestaranimal,sucrecimientoynutrición,sinoquetambiéncomprometedemanerasignificativalasaludpública.Apesardequeelfenómenoenestudioesdenaturalezabiológica,elanálisiscomparativoentrepaísesdemuestraquelasdiferenciasserelacionandirectamenteconelenfoquedelaepidemiologíaclínicaadoptado.EnregionescomoNorteaméricayEuropa,lasprevalenciastiendenaserbajasdebidoalaimplementacióndeestrategiasdecontrol,mientrasqueenAméricaLatina,AsiayÁfricasuperanel60%,evidenciandolafaltadeatenciónveterinariaenrefugios.Estosresultadosrefuerzanlanecesidaddeabordardemaneraintegralelproblema,considerandotantolaprevencióncomoelcontroldelasparasitosisintestinalesenperrosderefugio.Finalmente,seconcluyequeelvacíodeinformaciónsistemática,especialmenteenpaísesandinoscomoEcuador,constituyeunalimitanteparaeldiseñodepolíticaspúblicasefectivas.Porello,serecomiendafomentarinvestigacioneslongitudinalesymulticéntricasquepermitangenerardatosrobustossobreprevalencia,factoresderiesgoyefectividaddelasintervenciones,adaptadasacontextosdebajosrecursos.
ISSN:3091-1796 Estasnuevaslíneasdeinvestigacióndebenorientarsenosoloalámbitoepidemiológico,sinotambiénalaevaluacióndelimpactosocialyéticodegarantizarelbienestardelosanimalesensituaciónderefugio.AGRADECIMIENTOS(OPCIONAL)AgradecemosalInstitutoSuperiorTecnológicoSanGabrielporelrespaldoinstitucional,académicoymetodológicoquehizoposibleeldesarrolloylaculminacióndeestainvestigación.DECLARACIÓNDEINTERÉSLosautoresdeclaranquenoexisteningúnconflictodeinteréseconómico,personaloacadémicoquepuedahaberinfluidodemanerainapropiadaenlaelaboracióndelpresentemanuscrito.REFERENCIASBIBLIOGRÁFICAS1.KibruyesfaB,GetachewT,BersissaK.EpidemiologyofgastrointestinalparasitesofdogsinfourdistrictsofcentralEthiopia:Prevalenceandriskfactors.PLoSONE.2025January14;20(1).2.SobotykC,UptonK,LejeuneM,NolanT,MarshA,HerrinB,etal.Retrospectivestudyofcanineendoparasitesdiagnosedbyfecalflotationmethodsanalyzedacrossveterinaryparasitologydiagnosticlaboratories,UnitedStates,2018.Parasites&Vectors.2021August31;14(439).3.SanhuezaD,CernaO,ChesnaisC,CárdenasD,CamusP.Highparasiteprevalencedrivenbythehuman-animal-environmentinterface:aOneHealthstudyinanurbanareainsouthernofChile.FrontVetSci.2025March20;12(1536861).4.LopesP,GomesJ,LozanoJ,LouroM,MadeiradeCarvalhoL,PereiradaFonsecaI,etal.Prevalence,diversityandriskfactorsofgastrointestinalparasitesindogshousedatofficialsheltersacrossPortugal.Vet.Parasitol.:Reg.Stud.Rep.2025July;62(101285).
ISSN:3091-1796 5.BorgesJ,deAssisZ,Alves-RibeiroB,deSáI,Alves-SobrinhoA,CasaroK,etal.Prevalenceofintestinalparasites,riskfactorandzoonoticaspectsindogandcatpopulationsfromGoiás,Brazil.Vet.Sci.2023July31;10(8).6.CalvopinaM,Cabezas-MorenoM,Cisneros-VásquezE,Paredes-BetancourtI,Bastidas-CaldesC.Diversityandprevalenceofgastrointestinalhelminthsoffree-roamingdogsoncoastalbeachesinEcuador:Potentialforzoonotictransmission.Vet.Parasitol.:Reg.Stud.Rep.2023May;40(100859).7.Olave-LeyvaJ,Avila-CastilloB,Martínez-JuárezV,Ocampo-LópezJ,Salinas-MartínezJ,Hernández-GonzálezJ,etal.GastrointestinalparasitesinfecesofstraydogsinTulancingoHidalgo,Mexico.Rev.bioSci.2023February;10(1501).8.EganS,BarbosaA,FengY,XiaoL,RyanU.Crittersandcontamination:zoonoticprotozoansinurbanrodentsandwaterqualitu.WaterRes.2024March;251(1).9.PageMJ,McKenzieJE,BossuytPM,BoutronI,HoffmannT,MulrowCD,etal.ThePRISMA2020statement:anuodatedguidelineforreportingsystematicreviews.BMJ.2021Mar;372(71).10.RousseauJ,CastroA,NovoT,MaiaC.Dipylidiumcaninuminthetwenty-firstcentury:epidemiologiccalstudiesandreportedcasesincompanionanimalsandhumans.Parasites&Vectors.2022may10;15(131).11.ZisopolA,MitreaE,MitreaI,IonitaM.Commonhelminthsofdomesticcarnivoresandassociatedepidemiologicalrisk:asystematicreview.SeriesVetMed.2024;67(1).12.CampanaleD,WaldenH,GarcíaL,CrawfordC,HernandezJ.Zoonoticandnon-zoonoticintestinalparasitesinshelterdogsatadmissionandbeforedischarge.J.ShelterMed.andComm.Anim.Health.2023;2(1).13.Zapata-ValenciaJ,Jurado-OrejuelaD,Flórez-EcheverryO,Aristizábal-GiraldoÉ,LeónJ,Ramírez-UribeM,etal.PrevalenceofintestinalparasitesinstreetdwellersattendingashelterinCali,Colombia.Biomed.2024Nov;44(4).14.RitossaL,ViozziG,FloresV.Thestateofknowledgeonintestinalhelminthsinfree-roamingdogsinSouthernSouthAmerica.CanineGenetics,Health&Medicine.2021apr;10(57).15.Mota-RojasD,Calderón-MaldonadoN,Lezama-GarcíaK,SepiurkaL,GarcíaRdC.AbandonmentofdogsinLatinAmerica:strategiesandideas.Vet.World.2021Sep;14(9).
ISSN:3091-1796 16.PérezÁ,Acero-PlazasV,EstolL.Estándaresmínimosparahogaresdepaso,alberguesoestablecimientosdetenenciadeanimalesdecompañía..ReserachGate.2024Apr;70(20).17.Martínez-CarrascoC,GoyenaE,López-PeñaM,ZanetS,LatrofaM.IntestinalparasitesinshelterdogsinSpain:prevalenceandzoonoticimplications.AnimalBasel.2022;12(18).18.SchaperR,vonSamsom-HimmelstjernaG,TaubertA,DemelerJ.IntestinalparasitesinshelterdogsinGermany:amolecularsurvey.Parasitol.Res.2021;120(12):p.4251-61.19.VafaeA,HashemipourS,OlfatifarM,HoushmandE,HajialiloE,MahmoudiR,etal.GlobalprevalenceandepidemiologyofStrongyloidesstercoralisindogs:asystematicreviewandmeta-analysis.Parasites&Vectors.2022;15(21).20.ZhaoZY,LiMH,LyuC,MengXZ,QinYF,YangXB,etal.PrevalenceofGiardiaspp.amongdogsinChinafrom2001to2021:asystematicreviewandmeta-analysis.FoodbornePatho.andDis.2021;19(3).21.SukupayoP,TamangS.PrevalenceofzoonoticgastrointestinalhelminthparasiteamongdogsinSuryabinayak,Nepal.Vet.Med.Interna.2023May.22.AyodejiO.PrevalenceofintestinalhelminthinfectionsosstraydogsofpublichealthsignificanceinLagosmetropolis,Nigeria.Int.Ann.Sci.2021Nov;9(1):p.24-32.23.KamaniJ,MassettiL,OlubadeT,BalamiJA,SamdiKM,TraubRJ,etal.CaninegastrointestinalparasitesasapotentialsourceofzoonoticinfectionsinNigeria:anationwidesurvey.Prev.Vet.Med.2021Jul;192.24.KotwaJD,FrenchSK,GreerT,ElsemoreDA,HannaR,JardineCM,etal.PrevalenceofintestinalparasitesindogsinsouthernOntario,Canada,basedonfecalsamplestestedusingsucrosedoublecentrifugationandFecalDxtests.Vet.Parasitol.:Reg.Stud.Rep.2021Dec;26.25.GruntmeirJ,KellyM,NascimentoR,GomesG.CutaneosfilarioidnematodesofdogsintheUnitedStates:aretheyemerging,neglected,orunderdiagnosedparasites?Front.Vet.Sci.2023feb;10(28).26.AmalaK,SwathiK,KrishnaveniM,ShyamalaR,PremalathaR,MalakondaiahS.Thenematodesmenace:areviewofparasiticspecies,transmissiondynamicsandpreventivemeasures.UttarPradeshJ.Zoo.2024Oct;45(20):p.90-108.
ISSN:3091-1796 27.BabuR,AdhikariM,RajT.Prevalenceofintestinalparasitesinstreetdogs(Canislupusfamiliaris)withhiglightsonzoonosisinLalitpur,Nepal.Vet.Med.&Sci.2023sept;9(6):p.2513-2525.28.MurnikLC,DaugschiesA,DellingC.Gastrointestinalparasitesinyoungdogsandriskfactorsassociatedwithinfection.ParasitolRes.2022Dec;122(2):p.585-596.29.NagamoriY,KennedyJ,MillerE,KennedyL,WoodC,GeraghtyQ,etal.Prevalenceofparasitisminclient-owneddogsdeterminedbyfecalexaminationsinthePacificnorthwest,UnitedStates,in2021-2023.Vet.Parasitol.Reg.Stud.Reports.2025Jun.30.SalantH,Yasur-LandauD,SiboniSL,NachumY,BanethG.ZoonoticgastrointestinalparasitesofshelterdogsinIsrael.Vet.Parasitol.Stud.Reports.2025Jun;61(10).31.PapiniR,GoriniG,SpazianiA,CardiniG.Surveyongiardiosisinshelterdogpopulations.Vet.Parasitol.2025Mar31;128(4):p.333-339.32.PalM,TolawakD,GaredaghiY.Acomprehensivereviewonmajorzoonoticparasitesfromdogsandcats.Med.Para.&Epidemi.Sci.2023nov;4(1).33.SommerMF,ZdravkovićN,VasićA,GrimmF,SilaghiC.GastrointestinalparasitesinshelterdogsfromBelgrade,Serbia.Vet.Parasitol.Reg.Stud.Report..2017Jan12;7:p.54-57.34.AlBayazidA,HasanF,SutradharS,NaharA,BinHarunA,SultanaT,etal.Prevalence,riskfactors,andzoonoticimplicationsofgastrointestinalparasitesindogsandcatsinDhakaCity,Bangladesh.Vet.Parasitol.:Reg.Stud.Rep.2025Oct;65.35.McGawLJ,EloffJN.Ethnoveterinaryuseofsouthernafricanplansandscientificevaluationoftheirmedicinalproperties.Journalofethnopharmacology.2008Oct;119(3):p.559-574.36.GithioriJ,HöglundJ,WallerP,BakerR.EvaluationofanthelminticpropertiesofethnoveterinaryplantpreparationsusedaslivestockdewormersbypastoralistsandsmallholderfarmersinKenya.J.Ethnopharmacol.2003;86(2):p.155-165.37.LansC,TurnerN,KhanT,BrauerG,BoeppleW.EthnoveterinarymedicinesusedforruminantsinBritishColumbia,Canada.Jethnobiologyethnomedicine.2007feb;3(11).38.Mathias-MundyE,McCorkleCM.Ethnoveterinarymedicine:anannotatedbibliography.CABI.1989oct;1(6).