ISSN:
3091-1796
tratamientospresentóunperfilnutricionalsuperior,destacándoseporsumayor
contenidodefibraycarbohidratos,laausenciademicroorganismospatógenosyuna
aceptabilidadsensorialdel87,9%.Seconcluyequelaelaboracióndehojuelasabasede
cáscaradeplátano,enriquecidasconcushuroycebada,constituyeunaalternativa
viableparaelaprovechamientoderesiduosagroindustrialesyeldesarrollodealimentos
convaloragregado.
Palabrasclave:residuosagroindustriales,cáscaradeplátano,cushuro,cebada,hojuelas
ABSTRACT:
Thevalorizationofagroindustrialresidueswithhighnutritionalpotential
representsakeystrategyforthedevelopmentofinnovative,sustainable,andfunctional
foods.Inthiscontext,plantainpeel(
Musaparadisiaca
),commonlyregardedasawaste
product,containssubstantialamountsofdietaryfiber,carbohydrates,andbioactive
compounds.Atthesametime,cushuro(
Nostocsphaericum
)andbarley(
Hordeum
vulgare
)contributeproteins,minerals,anddietaryfiber.Theobjectiveofthisstudywas
todevelopandevaluateflakesmadefromplantainpeel,enrichedwithcushuroand
barley,asanalternativefoodproductwithimprovednutritionalvalueandacceptable
sensoryattributes.Anexperimentalapproachwasusedinwhichtwoflakeformulations
weredeveloped,differingintheproportionsofhydratedanddehydratedcushuro,
plantainpeelflour,andbarleyflour,andacontroltreatmentwasincluded.
Bromatologicalanalyseswereconductedtodetermineprotein,carbohydrate,fat,fiber,
ash,andmoisturecontents,andmicrobiologicalanalyseswereperformedfor
mesophilicaerobicbacteria,molds,yeasts,and
Escherichiacoli
,inaccordancewith
currentINENstandards.Inaddition,asensoryevaluationwasconductedusingan
untrainedpaneltoassessproductacceptability.Theresultsshowedthatonetreatment
exhibitedasuperiornutritionalprofile,characterizedbyhigherfiberandcarbohydrate
contents,absenceofpathogenicmicroorganisms,andasensoryacceptabilityof87.9%.
Itisconcludedthattheproductionofflakesbasedonplantainpeelenrichedwith
cushuroandbarleyisaviablealternativefortheutilizationofagroindustrialresidues
andthedevelopmentofvalue-addedfoodproducts.
Keywords:agroindustrialresidues,plantainpeel,cushuro,barley,flakes
INTRODUCCIÓN
Durantelosprocesosdeelaboracióndealimentossegenerandiversosresiduosy
subproductosque,enmuchoscasos,podríandestinarsealconsumoanimal,humanooa
aplicacionesindustriales,generandovaloreconómicoadicional(1).Noobstante,su
potencialcomomateriaprimasuelesubestimarsedebidoalafaltadeinvestigacionesque
permitancaracterizarsucomposiciónquímicaynutricional,asícomoalacarenciade
técnicasadecuadasparasuprocesamientoyaprovechamientoeficientes(2).Eneste
contexto,lascáscarasdefrutaspresentancaracterísticasfísicas,químicasybiológicas
ISSN:
3091-1796
particularesquedebenevaluarseparadeterminarsuviabilidadcomoingredientes
funcionalesenlaindustriaalimentaria(3).
Unadelasprincipalesaplicacionesdeestosresiduosagroindustrialeseslaobtenciónde
harinas,quepuedenincorporarsecomoingredientesenproductosalimenticiosconel
propósitodeincrementarsuvalornutricionalymejorarlaspropiedadestecnológicasy
funcionalesdelosalimentosprocesados,comolacapacidadderetencióndeagua,la
texturayelcontenidodefibradietética(4).
Entreestosresiduos,lacáscaradeplátanodestacaporsuabundanciaysucomposición
nutricional.Seestimaquelaproducciónmundialdecáscaradeplátanollega
aproximadamentea36millonesdetoneladas,lasquegeneranimpactosambientales
desfavorablescuandosedesechansintratamientoprevio(5).
Enalgunoscasos,estascáscarasseempleancomofertilizanteorgánicoocomoalimento
paraanimales;sinembargo,supotencialparaaplicacionesalimentariashumanasaúnse
encuentrasubexplotado(6).Enelcontextoecuatoriano,estaproblemáticaadquiere
relevanciadebidoalaaltaproducciónbananeraconcentradaenlaregiónlitoral.
ProvinciascomoGuayasyLosRíosaportanunacargasignificativaalaproducciónnacional
debanano,loqueimplicaunageneraciónconsiderablederesiduosasociadosnosoloal
procesamiento,sinotambiénalconsumodelfruto(7).
Considerandoquelacáscararepresentaentreel30yel40%delpesototaldelplátano,el
volumendeesteresiduoalcanzamagnitudesque,enausenciadeestrategiasde
valorización,contribuyenalaacumulacióndedesechosorgánicos,alaemisióndeolores,
proliferacióndevectoresyamayorescostos(8,9).Enestesentido,elaprovechamientode
lacáscaradeplátanocomoingredientealimentarioconstituyeunaalternativaviablepara
mitigarsuimpactoambientalypromoverlaeconomíacircularanivelregional.
Apesardelaampliadisponibilidaddecerealesenelmercado,lamayoríadeestos
productosseelaboranapartirdecerealestradicionalescomomaíz,trigooavena,conun
altocontenidodecarbohidratosyunaportelimitadodefibradietéticaydeproteínasde
origennatural(10).Diversasinvestigacionesabordandeformaindependienteelusodela
cáscaradeplátanocomofuentedefibra,elcushurocomoingredientefuncionaldealto
valornutricionalylacebadaporsucontenidodeβ-glucanos;sinembargo,estosenfoques
sehandesarrolladodemaneraaisladayenmatricesalimentariasdistintasdeloscereales
dedesayuno(11–13).
Enestesentido,existeunabrechadeconocimientosobrelaintegraciónconjuntadeestos
trescomponentesenunproductotipohojuelaquepermitanosoloelevarunresiduo
agroindustrial,sinotambiénincorporarunafuenteproteicanoconvencionalyuncereal
funcionalenunasolaformulación.Porloquesepretende,medianteeldesarrollode
hojuelasabasedecáscaradeplátanoenriquecidasconcushuroycebada,evaluarde
ISSN:
3091-1796
formaintegralsuperfilnutricional,suinocuidadmicrobiológicaysuaceptabilidad
sensorial,comoalternativafrentealoscerealesconvencionales.
Entreloscomponentesdelacáscaradeplátanoseencuentranfibradietética,
carbohidratos,aminoácidos,ácidosgrasospoliinsaturados,comoelácidolinoleico
(Omega-6)yelácidoα-linolénico(Omega-3),ycompuestosbioactivosasociadosconla
saludylaprevencióndeenfermedadescrónicas(6).Estascaracterísticaslaconviertenen
unamateriaprimainnovadoraparaeldesarrollodeproductosalimenticios.
Enlabúsquedadefuentesalimentariasnoconvencionalesdealtovalornutricional,las
algasylascianobacteriashancobradoespecialinterés.Lacianobacteria
Nostoc
sphaericum
,conocidacomocushuro,esunrecursotradicionaldelaregiónandinaquese
caracterizaporsuelevadocontenidodeproteínas,carbohidratos,ácidosgrasosy
mineralesesencialescomocalcio,hierro,fósforo,sodioypotasio(14).
Además,contienetodoslosaminoácidosesencialesylasvitaminasdelcomplejoB,loque
laposicionacomouningredienteconaltopotencialparamejorarelestadonutricionalde
poblacionesvulnerables,especialmentedeniñosmenoresdecincoaños,ycontribuyeala
prevencióndelaanemiayladesnutrición(15).
Porotraparte,entreloscereales,lacebada(
Hordeumvulgare
)hadespertadouninterés
crecientedebidoasucapacidadparamejorarelperfilnutricionaldediversosalimentos,
especialmenteenproductosdepanificaciónydeextrusión(16).Lacebadaesricaen
fibrassolublesyβ-glucanos,compuestosasociadosconlareduccióndelcolesterolyla
mejoradelasaludcardiovascular.Asimismo,constituyeunafuenteimportantede
fitoquímicos,comocompuestosfenólicos,flavonoidesytocoferoles,quepresentan
actividadantioxidanteycontribuyenalaprevencióndeenfermedadesrelacionadasconel
estrésoxidativo(17).
Eldesarrolloeconómico,elaumentopoblacionalylacrecientepreocupaciónporlasalud
delosconsumidoreshanimpulsadonuevastendenciasenlaindustriaalimentaria,
orientadasaldesarrollodeproductosmássaludables,sosteniblesydefácilconsumo(16).
Estastendenciasseorientanalaprovechamientoderesiduosindustrialesconvalor
nutricional,que,asuvez,permitanmejorarelmedioambiente.Enestecontexto,el
presenteestudioevalúalacombinacióndeharinadecáscaradeplátano(
Musa
paradisiaca
),cushuro(
Nostocsphaericum
)ycebada(
Hordeumvulgare
)enlaelaboración
dehojuelasconunelevadoperfilnutricional,comounaalternativaalimenticiaviablepara
elaprovechamientoderesiduosagroindustrialesmedianteoperacionesdeconservacióny
transformación.
Elcontinuointerésenformularproductosconunexcelenteperfilnutricionalybuena
aceptabilidadsensorialllevóaldesarrolloyevaluacióndehojuelaselaboradasapartirde
cáscaradeplátano(
Musaparadisiaca
)enriquecidasconcushuro(
Nostocsphaericum
)y
cebada(
Hordeumvulgare
),conelobjetivodequelaincorporacióndeestosingredientes
ISSN:
3091-1796
permitiráobtenerunproductoconmayorvalornutricionalyunaaceptabilidadsuperior
frenteauncerealconvencional,contribuyendoalaprovechamientoderesiduos
agroindustrialesyaldesarrollodealimentosconvaloragregado.
MATERIALESYMÉTODOS
Preparacióndelasmateriasprimas
Paralaelaboracióndelashojuelasseemplearonharinadecushurodeshidratado(
Nostoc
sphaericum
),harinadecáscaradeplátano(
Musaparadisiaca
)yharinadecebada
(
Hordeumvulgare
),seleccionadasporsudisponibilidad,valornutricionalysupotencialde
aplicacióneneldesarrollodealimentosfuncionales.Todaslasmateriasprimasfueron
sometidasaprocesosdelimpieza,desinfecciónyacondicionamientoconelfinde
garantizarsuinocuidadyhomogeneidadantesdesuincorporaciónalasformulaciones.
Elcushurofuelavadoconaguay,posteriormente,desinfectadoconunasoluciónde
hipocloritodesodio.Acontinuación,sesometióaunprocesodedeshidrataciónenestufa
a50°Cdurantecincodías,conelobjetivodereducirelcontenidodehumedadyfacilitar
suconservaciónymolienda.Unavezdeshidratado,elmaterialfuetrituradoenunmolino
manualhastaobtenerunaharinadetamañodepartículahomogéneo,adecuadaparasu
incorporaciónenlaformulacióndelashojuelas.
Lascáscarasdeplátanofueronseleccionadasmanualmente,descartandoaquellascon
dañosfísicososignosdedeterioro.Posteriormente,selavaronconaguapotableyse
desinfectaronconunasolucióndehipocloritodesodio.Conelpropósitodeinactivar
enzimasquepodríanafectarlaestabilidaddelproductofinal,lascáscarassesometierona
escaldadoa95°Cdurante5minutos.Unavezescaldadas,sedeshidrataronenun
deshidratadordealimentosa57°Cduranteochohoras,hastaobtenerunamateriaprima
seca,lacualfuetrituradaenunmolinohastaobtenerunaharinadetamañodepartícula
uniforme.
Lacebadafuesometidapreviamenteaunprocesodelimpiezaparaeliminarimpurezas.
Posteriormente,losgranossedesinfectaronconunasolucióndehipocloritodesodioyse
secaronenundeshidratadordealimentosa50°Cdurante10horas.Unavezsecos,los
granosfuerontrituradosenunmolinoderodilloshastaobtenerunaharinafina,adecuada
parasuincorporaciónalasformulaciones.
Obtencióndelcushurohidratado
Elcushuroutilizadoensuformahidratadafuepreviamenteinspeccionadoparaverificar
sucalidadyestadofísico.Serealizóunlavadoconaguapotableseguidodeunprocesode
desinfecciónconunasolucióndehipocloritodesodio,conelfindeeliminarposibles
impurezas,residuosocontaminantesmicrobiológicos.Posteriormente,elcushurose
ISSN:
3091-1796
mantuvoencondicionesadecuadasdehidrataciónhastasuincorporaciónenlas
formulacionescorrespondientes.
Elaboracióndelashojuelas
Seformularoncuatrotratamientoscondiferentesproporcionesdecushurohidratadoy
deshidratado,harinadecáscaradeplátanoyharinadecebada(Tabla1).Laprimera
formulaciónincluyó10%decushuro,20%deharinadecáscaradeplátanoy8%de
azúcarrefinada.Lasegundaformulaciónestuvocompuestapor5%decushuro,8%de
harinadecebaday24%deharinadecáscaradeplátano.Enambasformulacionesse
incorporaroncomoingredientescomunes4%delecheenpolvo,6%decacao,2%de
colorantevegetaly42%deagua,conelfindemejorarlascaracterísticassensorialesy
tecnológicasdelproductofinal.
Todoslosingredientessemezclaronenunabatidoraeléctricahastaobtenerunamasa
homogéneaydeconsistenciauniforme.Lamasaresultantefuesometidaalaminadocon
rodillosparaobtenerláminasdelgadasyuniformes.Posteriormente,lasláminasse
hornearona160°Cdurante10minutos.Traslacocción,lashojuelassedejaronenfriar
hastaalcanzartemperaturaambiente,loquelespermitiódesarrollarunatexturacrujiente
característica.Finalmente,lashojuelasfueronenvasadasenbolsasplásticasy
almacenadasaunatemperaturaentre18y24°Chastasuanálisis(Figura1).
ISSN:
3091-1796
Figura1.Diagramadeflujodelprocesodeelaboracióndelashojuelas.
Tabla1.Formulacióndelashojuelas.
Tratamiento
Cushuro(%)
Harinade
cáscarade
plátano(%)
Harinade
cebada(%)
Azúcar
(%)
Otros
ingredientes*
(%)
T1
10(deshidratado)
20
–
8
62
T2
5(deshidratado)
24
8
–
63
T3
10(hidratado)
20
–
8
62
T4
5(hidratado)
24
8
–
63
*Otrosingredientes:lecheenpolvo(4%),cacao(6%),colorantevegetal(2%)yagua
(42%).
Análisisbromatológicos
ISSN:
3091-1796
Losanálisisbromatológicosdelashojuelasserealizaronconformealanormativa
ecuatorianaINEN2570:2011.Elcontenidodecarbohidratossedeterminómedianteel
métodode3,5-dinitrosalicílico(DNS);eldeproteínas,medianteelmétodo
espectrofotométricodeBradford;yeldegrasas,medianteextracciónycuantificación
espectrofotométrica.ElcontenidodecenizassedeterminódeacuerdoconlanormaNTE
INEN520:2012,mientrasqueelcontenidodefibracrudaseevaluósegúnlanormaNTE
INEN522:2013.Todoslosanálisisserealizaronportriplicado.
Análisismicrobiológicos
Lacalidadmicrobiológicadelashojuelasseevaluómedianteladeterminacióndeaerobios
mesófilos,mohos,levadurasy
Escherichiacoli
,conformealosmétodosestablecidosenlas
normasNTEINEN1529-5,NTEINEN1529-10yNTEINEN1529-7,respectivamente,conel
objetivodeverificarlainocuidaddelproductofinal.
Análisisestadístico
Elpresenteproyectoseevaluómedianteunanálisisestadísticodeldiseñocompletamente
alAzar(DCA),ylosdatosseanalizaronmedianteunanálisisdevarianza(ANOVA)conla
pruebadeDunn-Bonferroni,conunniveldesignificanciadel5%.Laspruebasserealizaron
conelprogramaestadísticoJASP.
Análisissensorial
Laevaluaciónsensorialdelashojuelasserealizóconunpanelnoentrenadode100
personas,evaluándoselosparámetrosdecolor,sabor,olorytextura,medianteunaescala
hedónicadecincopuntos,donde1correspondióa«medisgustamucho»;2,«medisgusta
moderadamente»;3,«nomegustanimedisgusta»;4,«megustamoderadamente»;y5,
«megustamucho».
RESULTADOS
Resultadosdelanálisisbromatológico
Losanálisisbromatológicosrealizadosalashojuelaselaboradasapartirdecáscarade
plátano,cushuroycebadaevidenciarondiferenciasenelperfilnutricionalentrelos
tratamientosevaluados,asociadasprincipalmentealaproporciónyformade
incorporacióndelcushuro(hidratadoydeshidratado)ydelasharinasvegetalesutilizadas
(Tabla2).Engeneral,todoslostratamientospresentaronvaloresnutricionalesacordes
conlosdeproductosdetipocereal,destacándoseporsucontenidodecarbohidratosyde
fibradietética.
Tabla2.Composiciónbromatológicadelashojuelaselaboradas(%).
ISSN:
3091-1796
Tratamiento
Carbohidratos
(%)
Proteínas(%)
Grasas(%)
Fibra(%)
Cenizas
(%)
Humedad
(%)
T1
78,42±0,89
a
1,21±0,18
ab
0,45±0,09
a
13,85±0,42
a
0,18±
0,04
a
2,34±0,07
a
T2
74,63±1,12
a
1,08±0,21
ab
0,48±0,11
a
12,46±0,38
a
0,22±
0,05
a
2,91±0,10
a
T3
85,31±11,64
a
1,94±0,50
b
0,42±0,10
a
16,97±0,35
b
0,13±
0,06
a
1,87±0,06
a
T4
80,15±1,05
a
1,36±0,27
a
0,44±0,08
a
14,62±0,40
a
0,16±
0,03
a
2,10±0,08
a
*Valoresexpresadoscomomedia±desviaciónestándar(n=3).Letrasdistintasindican
diferenciasignificativasegúnlapruebadeDunn-Bonferronip<0.05
Elcontenidodecarbohidratosfueelcomponentemayoritarioentodaslasformulaciones
analizadas.EltratamientoT3presentóelvalormáselevado,alcanzando85,31±11,64%,
locualseatribuyealacombinacióndeharinadecáscaradeplátanoycebada,
ingredientesreconocidosporsualtoaportedepolisacáridosestructuralesyno
estructurales.Losdemástratamientosmostraronvaloresinferiores,aunquedentrode
rangoscomparablesalosdeloscerealescomerciales.Noseobservarondiferencias
significativasentretratamiento(p>0.05)
Losresultadosevidenciaronunincrementoenelcontenidodeproteínasenlos
tratamientosqueincorporaroncushuro,especialmenteensuformadeshidratada.El
tratamientoT3presentóelperfilnutricionalmásfavorable(Tabla2),destacándoseporsu
mayorcontenidodefibraycarbohidratos.Estosvaloressonmoderadosencomparación
conlosdeloscerealesfortificados;sinembargo,representanunamejoranutricional
respectoaproductoselaboradosexclusivamenteconharinasconvencionales.Elanálisis
devarianzaindicódiferenciassignificativasentreT3,T4yeltratamientocontrol(p<0,05).
Todoslostratamientospresentaronunbajocontenidodegrasas,convaloresque
oscilaronentre0,42±0,10%y0,48±0,11%,locualesfavorabledesdeelpuntodevista
nutricionalydelaestabilidaddelproducto.Demanerasimilar,elcontenidodecenizasfue
reducido,convalorescercanosa0,13±0,06%,loqueindicaquelacomposiciónmineral
noexcedeloslímitesestablecidosparaestetipodeproductos.Lostratamientosfueron
similaressignificativamente(p>0.05)
EltratamientoT3presentóelmayorcontenidodefibracruda,conunvalorde16,97±
0,35%,yfueelúnicoquediferíasignificativamentedelosdemás(p<0,05).Esteresultado
serelacionadirectamenteconelusodeharinadecáscaradeplátano,reconocidaporsu
elevadocontenidodefibradietética.Elcontenidodehumedadfuemínimoentodoslos
tratamientos,destacándoseeltratamientoT3conunvalorde1,87±0,06%,loque
ISSN:
3091-1796
favoreciólaestabilidadmicrobiológicaylavidaútildelproducto.Noseobservaron
diferenciassignificativasentrelostratamientosevaluados(p>0.05).
Resultadosdelanálisismicrobiológico
Losresultadosdelanálisismicrobiológicodemostraronquetodaslasformulacionesde
hojuelascumplieronconlosrequisitosdelanormativaecuatorianaNTEINEN2570:2011.
Tabla3.Evaluaciónmicrobiológicadelashojuelas.
Análisismicrobiológico
Normaaplicada
Unidad
Resultado
Límitepermitido
Aerobiosmesófilos
NTEINEN1529-5
UFC/g
<10
≤1×10⁵
Mohosylevaduras
NTEINEN1529-10
UFC/g
<10
≤1×10³
Escherichiacoli
NTEINEN1529-7
UFC/g
Ausencia
Ausencia
*Fuente:ElaboraciónpropiaconbaseenlosinformesmicrobiológicossegúnnormasNTEINEN1529-5,NTE
INEN1529-10yNTEINEN1529-7
Nosedetectólapresenciadeaerobiosmesófilos,mohos,levadurasni
Escherichiacoli
en
ningunodelostratamientos,loqueconfirmalainocuidadmicrobiológicadelproducto
finalylaefectividaddelosprocesosdelimpieza,deshidrataciónycocciónaplicados
durantesupreparación.
Resultadosdelaevaluaciónsensorial
Enlaevaluaciónsensorial,realizadamedianteunaescalahedónicade5puntos,se
observarondiferenciasentrelostratamientosevaluados.EltratamientoT3presentóel
desempeñomásconsistenteylamayoraceptaciónglobal.Alanalizarlosatributosde
maneraindividual,elcolorfueelmejorvaloradoenT3,seguidoporT4,mientrasqueT1y
T2registraronlasmediasmásbajas,ubicándoseentreunapercepciónneutralyuna
aceptaciónmoderada.Encuantoalolor,T3volvióadestacarconlapuntuaciónpromedio
másalta,mientrasquelosdemástratamientosmostraronvaloresintermedios,loque
indicaunaaceptaciónestable,aunquemenosmarcada.Latexturafueelatributocon
mayorcontrasteentretratamientos,yaqueT3alcanzólapuntuaciónmáselevada,
mientrasqueT1y,especialmente,T2presentaronlaspuntuacionesmásbajas,loque
sugierequeesteatributoinfluyódemaneraimportanteenlamenoraceptabilidadde
dichostratamientos.Finalmente,enelatributosabor,T3obtuvolamediamásalta,
seguidodeT4,mientrasqueT1yT2mostraroncalificacionesinferiores,loqueconfirma
quelasdiferenciassensoriales,enparticularensaborytextura,influyeronenla
preferenciaglobalobservada.
ISSN:
3091-1796
Losresultadosindicanque,mediantelaincorporacióndecushuro,cáscaradeplátanoy
cebada,enproporcionesadecuadas,sepuedenobtenerhojuelasconcaracterísticas
sensorialesaceptablesparaelconsumidor,comparablesaloscerealescomerciales,pero
conunmejorperfilnutricional.
DISCUSIÓN
Losresultadosobtenidosenelpresenteestudioconfirmanelpotencialdelacáscarade
plátano,elcushuroylacebadacomomateriasprimasviablesparaeldesarrollode
productosalimenticiosinnovadoresconvalornutricionalagregado,talcomohasido
reportadoeninvestigacionespreviassobreelaprovechamientoderesiduos
agroindustrialesyeldesarrollodealimentosfuncionales(18).Elperfilbromatológicode
lashojuelaselaboradasevidencióquelacombinaciónadecuadadeestosingredientes
permiteobtenerunproductoconcaracterísticascomparablesalasdeloscereales
convencionales,peroconunmayoraportedefibraydecompuestosdeinterésnutricional
(19,20).
Elelevadocontenidodecarbohidratosobservadoenlostratamientosanalizados,
particularmenteeneltratamientoT3,seencuentraenconcordanciaconestudiosprevios
quereportanaltosnivelesdepolisacáridosenlacáscaradeplátanoyenlacebada,los
cualesaportanalvalorenergéticodelproductoycontribuyenasufuncionalidadcomo
alimentodeconsumocotidiano(21,22).InvestigacionesrealizadasporPilcoetal.(2018)y
Mohdetal.(2022)hanseñaladoquelacáscaradeplátanoconstituyeunafuente
importantedecarbohidratosestructuralesydefibradietética,locualrespaldalos
resultadosobtenidosenesteestudio.
Encuantoalcontenidodefibracruda,losvaloresmáselevadosregistradosenel
tratamientoT3puedenatribuirseprincipalmentealusodeharinadecáscaradeplátano,
uningredientereconocidoporsualtocontenidodefibradietética.Resultadossimilares
hansidoreportadosenestudiosenlosquelaharinadecáscaradeplátanoseha
incorporadoaproductosdepanificaciónycereales,evidenciandomejorassignificativasen
elcontenidodefibrayenlaspropiedadesfuncionalesdelalimentofinal(23,24).Este
aspectoresultarelevantedesdeelpuntodevistanutricional,dadoqueelconsumo
adecuadodefibradietéticaseasociaconbeneficiosparalasaludgastrointestinalyla
prevencióndeenfermedadescrónicas.
Elcontenidoproteicoobservadoenlashojuelas,aunquemoderado,reflejaelaportedel
cushuro,unacianobacteriadereconocidovalornutricional.Diversosautoreshan
reportadocontenidosproteicoselevadosen
Nostocsphaericum
,destacandosupotencial
comofuentealternativadeproteínadeorigennoconvencional(25,26).Sibienlosvalores
deproteínaobtenidosenesteestudiosoninferioresalosreportadosparaproductos
altamentefortificados,suinclusióncontribuyeadiversificarelperfilnutricionaldel
productoyamejorarsucalidadfrentealoscerealeselaboradosexclusivamenteapartir
ISSN:
3091-1796
deharinasrefinadascomotambiénhasidoevidenciadoenformulacionesqueincorporan
cushuroenproductosalimenticios(27,28).
Elbajocontenidodegrasasobservadoentodaslasformulacionesconstituyeuna
característicafavorabledelproducto,yaquepermitesuclasificacióncomounalimento
conaportelipídicoreducido,acordeconlastendenciasactualesdeconsumoorientadasa
alimentosmássaludables.Estudiosprevioshanseñaladoqueproductoselaboradosa
partirderesiduosagroindustrialesyharinasvegetalessuelenpresentarcontenidosde
grasasimilares,locualcoincideconlosresultadosobtenidosenlapresenteinvestigación
(6,29).
Desdeelpuntodevistamicrobiológico,laausenciademicroorganismospatógenosenlas
hojuelasconfirmalaeficaciadelosprocesosdelimpieza,deshidrataciónycocción.Estos
resultadosconcuerdanconinvestigacionesenlasqueseempleanresiduos
agroindustrialescomomateriaprima,loquedemuestraque,bajocondicionesadecuadas
deprocesamiento,esposibleobtenerproductosaptosparaelconsumohumano.
Laevaluaciónsensorialmostróunaaceptacióndelashojuelas,destacándoseel
tratamientoT3comoeldemayorpreferencia.Estopudodebersealequilibrioalcanzado
entrelosingredientes,loquepermitióobtenercaracterísticassensorialesadecuadasen
términosdesabor,texturayapariencia.Resultadossimilaresalosdelapresente
investigaciónsehanreportadoenestudiosqueincorporanharinasnoconvencionalesen
productosdetipocereal,siendolaformulaciónylaproporcióndeingredientesfactores
determinantesenlaaceptacióndelconsumidor(20,28).
LamayoraceptaciónsensorialobservadaeneltratamientoT3puedeexplicarseen
funcióndelaconcentraciónylaformadeincorporacióndelosingredientesempleados.En
estetratamiento,elusodecushuroensuformahidratadayenmayorproporción
contribuyóaunamatrizmáshomogénea,loquefavoreciólapercepcióndesabory
texturafrentealostratamientosconcushurodeshidratado.
Asimismo,elequilibriodeharinadecáscaradeplátanoempleadaenT3permitió
incrementarelcontenidodefibrasingenerarefectosnegativosenelcolornienla
aceptabilidadsensorial,adiferenciadelasformulacionesconmayoresproporcionesde
esteingrediente.Porotraparte,laausenciadeharinadecebadaenT3pudofavorecer
unatexturamásligeraycrujiente,mientrasquesucolocaciónenotrostratamientosse
asocióconunaestructuramáscompacta,percibidademaneramenosfavorableporlos
panelistas.Enconjunto,estosresultadosevidencianquelatendenciaobservadaenlos
datossensorialesestáestrechamenterelacionadaconlaconcentraciónylaformade
incorporacióndecadaingrediente.
Losresultadosdelpresenteestudiodemuestranlaviabilidaddelaprovechamientode
residuos,comolacáscaradeplátano,combinadosconmateriaprimadealtovalor
nutricional,comoelcushuroylacebada,paraeldesarrollodealimentosfuncionales,y
ISSN:
3091-1796
aportanpruebascientíficasquerespaldanlaimplementacióndelaeconomíacircularenel
sectoralimentarioyabrenlaposibilidadderealizarfuturasinvestigacionesquebusquen
optimizarlasformulacionesyevaluarsuefectonutricionalalargoplazo.
CONCLUSIONES
Laelaboracióndehojuelasapartirdecáscaradeplátano(
Musaparadisiaca
)enriquecidas
concushuro(
Nostocsphaericum
)ycebada(
Hordeumvulgare
)demostróseruna
alternativaviableparaelaprovechamientoderesiduosagroindustriales,permitiendo
obtenerunproductoconunperfilnutricionaladecuadoycaracterísticascomparablesa
lasdeloscerealesconvencionales.Laincorporacióndeestosingredientescontribuyó
principalmentealincrementodelcontenidodefibraydecarbohidratos,asícomoala
diversificaciónnutricionaldelproducto,sinafectarnegativamentesuinocuidadnisus
propiedadessensoriales.
Losanálisisbromatológicosdemostraronquelaformulaciónquecombinó20%deharina
decáscaradeplátanoy10%decushurohidratadopresentóunperfilnutricionalsuperior,
destacándoseporsumayorcontenidodefibraysubajocontenidodegrasas,loquela
convierteenunalimentosaludable.Asimismo,losresultadosmicrobiológicosconfirmaron
quetodaslasformulacionescumplieronconloslímitesestablecidosenlanormativa
ecuatorianavigente,loquedemuestraquelosprocesosdelimpieza,deshidratacióny
cocciónresultaronefectivosparagarantizarunproductofinalaptoparaelconsumo.
Laevaluaciónsensorialpermitióestablecerquelashojuelasfueronbienrecibidasporlos
consumidores.Esteresultadodemuestraqueelusodeingredientesnoconvencionales,
comoelcushuroylacáscaradeplátano,puedeintegrarseeficazmenteenhojuelasde
cerealsincomprometersuaceptación.Enconjunto,losresultadosdelpresenteestudio
demuestranelpotencialdeestosingredientesparaeldesarrollodealimentosfuncionales
innovadoresyorientanfuturasinvestigacionesorientadasalaoptimizacióndeproductos.
AGRADECIMIENTOS(OPCIONAL)
LosautoresagradecenalaUniversidadAgrariadelEcuadorporelapoyobrindadoal
desarrollodelapresenteinvestigación,asícomoporfacilitarelusodesuslaboratoriose
instalaciones.Demaneraespecial,sereconoceelacompañamientoacadémicodeltutor
deltrabajodetitulación,cuyoaporteyorientaciónfueronfundamentalesparala
ejecucióndelestudio.Asimismo,seagradeceatodaslaspersonasqueparticiparonenla
evaluaciónsensorial,cuyacolaboraciónpermitióevaluarlaaceptabilidaddelproducto
desarrollado.
ISSN:
3091-1796
DECLARACIÓNDEINTERÉS(OPCIONAL)
Losautoresdeclaranquenoexisteningúnconflictodeinterésfinanciero,académicoo
personalquehayainfluidoeneldesarrollo,elanálisisdelosresultadosolaredaccióndel
presenteartículocientífico.
CONTRIBUCIONESDEAUTOR(OPCIONAL)
Elautorprincipalfueresponsabledeldiseñoexperimental,delaelaboracióndelproducto,
delaejecucióndelosanálisisbromatológicosymicrobiológicos,asícomodela
recopilaciónyelanálisisdelosdatos.Eltutoracadémicocontribuyóalasupervisión
metodológicadelestudio,alarevisióncríticadelcontenidoyalaorientacióncientífica
duranteeldesarrollodelainvestigación.Todoslosautoresparticiparonenlaredacción,la
revisiónylaaprobaciónfinaldelmanuscrito.
REFERENCIASBIBLIOGRÁFICAS
1.LahiriA,DanielS,KanthapazhamR,VanarajR,ThambiduraiA,PeterLS.Acritical
reviewonfoodwastemanagementfortheproductionofmaterialsandbiofuel.J
HazardMaterAdv.2023;10:100266.Disponibleen:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2772416623000372
2.VargasV,deLourdesM,BritoF,CortezT,AbrahamJ,LópezT,etal.
Aprovechamientodecáscarasdefrutas:análisisnutricionalesydecompuestos
bioactivos.CIENCIAergo-sum.2019;26(2):1–11.Disponibleen:
https://cienciaergosum.uaemex.mx/article/view/9309/9781
3.Jurado-ErazoK,Tulcán-CuasapudA,RojasGonzálezF,HenaoC,GonzálezR.
Perspectivasdevalorizaciónderesiduosdefrutasapartirdesuscaracterísticas
físicas.CiencTecnolAgropecuaria.2023;24(1):3016.Disponibleen:
https://revistacta.agrosavia.co/index.php/revista/article/view/3016
4.ResendeLM,FrançaAS,OliveiraLS.Buriti(MauritiaflexuosaL.f.)fruitby-products
flours:evaluationassourceofdietaryfibersandnaturalantioxidants.FoodChem.
2019;270:53–60.Disponibleen:https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30174083/
5.WanapatM,SuriyaphaC,DagaewG,PrachumchaiR,PhupaboonS,SommaiS,etal.
Therecyclingoftropicalfruitpeelwaste-productsappliedinfeedadditivefor
ruminants.JAgricFoodRes.2024;17:101234.Disponibleen:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666154324002710
6.MohdZainiH,RoslanJ,SaallahS,MunsuE,SulaimanNS,PindiW.Bananapeelsasa
bioactiveingredientanditspotentialapplicationinthefoodindustry.JFunctFoods.
ISSN:
3091-1796
2022;92:105054.Disponibleen:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1756464622001244
7.AnálisisdelaproducciónycomercializacióndebananoenlaprovinciadeElOroen
elperiodo2018–2022.CienciaLatinaRev.Cient.Multidiscip.2023.Disponibleen:
https://ciencialatina.org/index.php/cienciala/article/view/4981/7563
8.NiñoJPC,HernándezJHM,GonzálezAV.PotentialusesofMusaceaewastes:caseof
applicationinthedevelopmentofbio-basedcomposites.Polymers.
2021;13(11):1844.Disponibleen:https://www.mdpi.com/2073-4360/13/11/1844
9.RojasAF,Rodríguez-BaronaS,MontoyaJ.Evaluacióndealternativasde
aprovechamientoenergéticoybioactivodelacáscaradeplátano.InfTecnol.
2019;30(5):11–24.Disponibleen:
http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0718-07642019000500011
10.PoutanenKS,KårlundAO,Gómez-GallegoC,JohanssonDP,ScheersNM,Marklinder
IM,etal.Grainsasamajorsourceofsustainableproteinforhealth.NutrRev.
2022;80(6):1648–63.Disponibleen:
https://academic.oup.com/nutritionreviews/article/80/6/1648/6501493
11.RazaJimboKL.Efectodelaincorporacióndeharinadebananoenlaspropiedades
tecno-funcionalesynutricionalesdeunembutidotipochorizo[tesis].Ambato:
UniversidadTécnicadeAmbato;2019.Disponibleen:
http://repositorio.uta.edu.ec/handle/123456789/29414
12.BarreraGV,SantosSD,MendozaHernándezJR.Diversificacióndeproductos
alimenticiosabasedecáscarasdevegetales.RevTecnológica.2019;12.
13.GarcíaA,ÁngelM.Cáscaradeplátano(MusaAAB)comorecursodefibradietaria
aplicadaaunproductocárnico[tesis].Bogotá:UniversidadNacionaldeColombia;
2013.Disponibleen:https://repositorio.unal.edu.co/handle/unal/51519
14.Corpus-GomezA,Alcantara-CallataM,Celis-TeodoroH,Echevarria-AlarcónB,
Paredes-JulcaJ,Paucar-MenachoLM.Cushuro(Nostocsphaericum):hábitat,
característicasfisicoquímicas,composiciónnutricional,formasdeconsumoy
propiedadesmedicinales.AgroindustrialScience.2021;11(2):231–238.Disponibleen:
https://revistas.unitru.edu.pe/index.php/agroindscience/article/view/3819
15.Méndez-AnccaS,Pepe-VictorianoR,GonzalesHHS,Zambrano-CabanillasAW,
Marín-MachucaO,RojasJCZ,etal.PhysicochemicalEvaluationofCushuro(Nostoc
sphaericumVaucherexBornet&Flahault)intheRegionofMoqueguaforFood
Purposes.Foods2023,Vol12,Page1939[Internet].2023May10[cited2026Jan
30];12(10):1939.Availablefrom:https://www.mdpi.com/2304-
8158/12/10/1939/htm
ISSN:
3091-1796
16.SullivanP,ArendtE,GallagherE.Theincreasinguseofbarleyandbarleyby-products
intheproductionofhealthierbakedgoods.TrendsFoodSciTechnol.
2013;29(2):124–134.Disponibleen:
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0924224412002130
17.BangarSP,SandhuKS,TrifM,RusuA,PopID,KumarM.Enrichmentofbarleyflour
usingtwin-screwextrusiontechnology.FrontNutr.2022;8:834730.Disponibleen:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35187025/
18.HikalWM,Said-AlAhlHAH,BratovcicA,TkachenkoKG,Sharifi-RadJ,KačániováM,
etal.Bananapeels:awastetreasureforhumanbeing.EvidBasedComplement
AlternatMed.2022;2022:1–13.Disponibleen:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35600962/
19.FranciscoP,YanethC,RobinT,GómezD,IsairP,JesúsA,etal.Estudiodelvalor
nutritivodehojuelasdemaíz.2012.
20.AbogunrinSO,UjirogheneOJ.Formulationandqualityevaluationofbreakfastflakes
producedfromblendsofmaize(Zeamays)andquinoa(ChenopodiumquinoaWilld)
flour.AsianFoodSciJ.2022;21(8):38–51.Disponibleen:
https://www.researchgate.net/publication/361108109
21.PilcoG,BorjaD,GoetschelL,AndradeP,IrazabalJ,Vargas-JentzschP,etal.
Caracterizaciónbromatológicayevaluacióndelaactividadantimicrobianaen
cáscaradebananoecuatoriano(Musaparadisiaca).EnfoqueUTE.
22.GengL,LiM,ZhangG,YeL.Barley:apotentialcerealforproducinghealthyand
functionalfoods.FoodQualSaf.2022;6:fyac012.Disponibleen:
https://doi.org/10.1093/fqsafe/fyac012
23.Segura-BadillaO,Kammar-GarcíaA,Mosso-VázquezJ,Ávila-SosaR,Ochoa-VelascoC,
Hernández-CarranzaP,etal.Potentialuseofbananapeel(Musacavendish)as
ingredientforpastaandbakeryproducts.Heliyon.2022;8(10):e11010.Disponibleen:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36276723/
24.GomesS,VieiraB,BarbosaC,PinheiroR.Evaluationofmaturebananapeelflouron
physical,chemical,andtexturepropertiesofagluten-freerissol.JFoodProcess
Preserv.2022;46(8):e14441.Disponibleen:https://doi.org/10.1111/jfpp.14441
25.HarosCM,MuñozL,OrtoláMD,ChasquibolN,SoteloA,AlarcónR.Developmentof
powderedbeveragewithcushuro(Nostoccommune)concentratedproteinand
quinoa(Chenopodiumquinoa).BiolLifeSciForum.2023;25(1):2.Disponibleen:
https://www.mdpi.com/2673-9976/25/1/2
ISSN:
3091-1796
26.JaraEstradaM,OrellanoRosalesMG,PalominoCaruajulcaD,RojasHaroMM,Torres
LoayzaKS.Proyectoelaboraciónycomercializacióndehojuelasdeavena
enriquecidasconcushuro.Lima:UniversidadSanIgnaciodeLoyola;2019.Disponible
en:https://hdl.handle.net/20.500.14005/10700
27.MartinsANA,PasqualiMAB,SchnorrCE,MartinsJJA,AraújoGT,RochaAPT.
Developmentandcharacterizationofblendsformulatedwithbananapeeland
bananapulpfortheproductionofblendspowdersrichinantioxidantproperties.J
FoodSciTechnol.2019;56(12):5289–5297.Disponibleen:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6838270/
28.OlorunsogoST,AdejumoBA.Developmentandoptimizationofflakesfromsome
selectedlocallyavailablefoodmaterials.FoodProcessPreserv.2016.Disponibleen:
https://www.researchgate.net/publication/370862343
29.BadrSA,El-WaseifMA,FaroukA,SalamaMM,GhanemSM,KadryMM.Enhancing
thenutritionalvalueofcornflakesbyaddingquinoaflour.EgyptJChem.
2023;66(13):1395–1406.Disponibleen:
https://www.researchgate.net/publication/371220478